สนธิ
สนธิ [ ๑๘ ] ในบาลีภาษามีวิธีต่อศัพท์และอักขระให้เนื่องกันด้วยอักขระ เพื่อจะย่นอักขระให้น้อยลง เป็นการอุปการะในการแต่งฉันท์ และให้คำพูดสละสลวย เรียกสนธิ แต่มิใช่สมาส ที่ย่นบทมีวิภัตติหลายๆ บทให้เป็นบทเดียวกัน ซึ่งจะกล่าวในวจีวิภาคข้างหน้า.
การต่อมี ๒ คือ
- ต่อศัพท์ที่มีวิภัตติให้เนื่องด้วยศัพท์ที่มีวิภัตติ เหมือน จตฺตาโร อิเม ต่อเข้าเป็น จตฺตาโรเม เป็นต้นอย่าง ๑
- ต่อบทสมาส ย่ออักษรให้น้อยลง เหมือน กต อุปกาโร ต่อเข้า เป็น กโตปกาโร เป็นต้นอย่าง ๑.
ในที่นี้ ข้าพเจ้าประสงค์จะให้ผู้ศึกษาเรียนแต่วิธีอักขระด้วยอักขระอย่างเดียวเท่านั้น ยังไม่ประสงค์จะให้เข้าใจเนื้อความของคำที่เขียนเป็นอุทาหรณ์ไว้ ซึ่งเป็นเหตุให้เนิ่นช้า จึงมิได้แปลเนื้อความไว้ด้วย เพราะยังไม่เป็นสมัยที่จะควรเรียนให้เข้าใจเนื้อความก่อน
ก็การต่ออักขระด้วยอักขระนั้น จัดเป็น ๓ ตามความที่เป็นประธานก่อน คือ
- สระสนธิ ต่อสระ ๑
- พยัญชนะสนธิ ต่อ พยัญชนะ ๑
- นิคคหิตสนธิ ต่อนิคคหิต ๑
สนธิกิริโยปกรณ์
สนธิกิริโยปกรณ์ — วิธีเป็นอุปการะแก่การทำสนธิ ๘ อย่าง
- โลโป ลบ ๑
- อาเทโส แปลง ๑
- อาคโม ลงตัวอักษรใหม่ ๑
- วิกาโร ทำให้ผิดจากของเดิม ๑
- ปกติ ปรกติ ๑
- ทีโฆ ทำให้ยาว ๑
- รสฺสํ ทำให้สั้น ๑
- สญฺโยโค ซ้อนตัว ๑