การันต์ - ในปุํลิงค์
วิธีแจกนามนาม
วิธีแจกนามนาม [๔๖] ผู้ศึกษาวิธีแจกนามศัพท์ด้วยวิภัตติ ต้องกำหนดจับ หลักฐานให้ได้ก่อนจึงจะเป็นการง่ายขึ้น.
หลักฐานนั้นท่านกำหนดตามสระที่สุดแห่งศัพท์ เรียกว่า การันต์, ศัพท์ที่เป็นลิงค์เดียวกันมีการันต์เหมือนกันแล้วก็แจกเป็นแบบเดียวกัน ยกไว้แต่ศัพท์บางเหล่าที่มีวิธีแจกอย่างหนึ่งต่างหาก.
เมื่อกำหนดได้หลักฐานดังนี้แล้ว ก็ไม่ต้องหนักใจ เพราะการที่ต้องทรงจำมากนัก จำได้เสียแบบหนึ่งแล้วก็ใช้ตลอดไปได้หลายร้อยศัพท์ทีเดียว.
การันต์
ในนามนามและคุณนามนั้น ท่านจัดการันต์ตามที่ใช้สาธารณาทั่วไปมากนั้น ดังนี้
- ในปุํลิงค์มีการันต์ ๕ คือ อ อิ อี อุ อู.
- ในอิตถีลิงค์มี การันต์ ๕ คือ อา อิ อี อุ อู.
- ในนปุํสกลิงค์มีการันต์ ๓ คือ อ อิ อุ.
จะแจกปุํลิงค์ก่อน แล้วจึงจะแจกอิตถีลิงค์และนปุํสกลิงค์ เป็นลำดับไป.
อ การันต์ ในปุํลิงค์
[๔๗] อ การันต์ ในปุํลิงค์แจกอย่าง ปุริส [บุรุษ] ดังนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | ปุริโส | ปุริสา |
| ทุ. | ปุริสํ | ปุริเส |
| ต. | ปุริเสน | ปุริเสหิ ปุริเสภิ |
| จ. | ปุริสสฺส ปุริสาย ปุริสตฺถํ | ปุริสานํ |
| ปญฺ. | ปุริสสฺมา ปุริสมฺหา ปุริสา | ปุริเสหิ ปุริเสภิ |
| ฉ. | ปุริสสฺส | ปุริสานํ |
| ส. | ปุริสสฺมึ ปุริสมฺหิ ปุริเส | ปุริเสสุ |
| อา. | ปุริส | ปุริสา |
ศัพท์ที่เป็น อ การันต์ เช่นนี้ แจกเหมือน ปุริส
| อาจริย - อาจารย์ | ชน - ชน | กุมาร - เด็ก |
| ตุรค - ม้า | ขตฺติย - กษัตริย์ | เถน - ขโมย |
| คณ - หมู่ | ทูต - ทูต | โจร - โจร |
| ธช - ธง | ฉณ - มหรสพ | นร - คน |
| ปาวก - ไฟ | รุกฺข - ต้นไม้ | ผลิก - แก้วผลึก |
| โลก - โลก | พก - นกยาง | วานร - ลิง |
| ภว - ภพ | สหาย - เพื่อน | มนุสฺส - มนุษย์ |
| หตฺถ - มือ | ยกฺข - ยักษ์ |
วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์
- ๑. เอา อ กับ สิ เป็น โอ, กับ โย ปฐมา เป็น อา.
- ๒. เอา อํ เป็น อํ ในที่ทั้งปวง, อ กับ โย ทุ. เป็น เอ.
- ๓. เอา อ กับ นา เป็น เอน, หิ และ สุ อยู่หลัง เอา อ เป็น เอ. เอา หิ เป็น ภิ ได้ในที่ทั้งปวง.
- ๔. เอา สฺมา เป็น มฺหา ได้ ใน ปุํ. นปุํ. กับ อ เป็น อา.
- ๖. เอา สฺมึ เป็น มฺหิ ได้ ใน ปุํ นปุํ. กับ อ เป็น เอ.
- ๗. อาลปนะ เอก. คงเป็น อ, พหุ. เป็น อา.
อิ การันต์ ในปุํลิงค์
[๔๘] อิ การันต์ ในปุํลิงค์ แจกอย่าง มุนิ [ผู้รู้] ดังนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | มุนิ | มุนโย มุนี |
| ทุ. | มุนึ | มุนโย มุนี |
| ต. | มุนินา | มุนีหิ มุนีภิ |
| จ. | มุนิสฺส มุนิโน | มุนีนํ |
| ปญฺ. | มุนิสฺมา มุนิมฺหา | มุนีหิ มุนีภ |
| ฉ. | มุนิสฺส มุนิโน | มุนีนํ |
| ส. | มุนิสฺมึ มุนิมฺหิ | มุนิสุ |
| อา. | มุนิ | มุนโย มุนี |
ศัพท์ที่เป็น อิ การันต์ เช่นนี้ แจกเหมือน มุนิ.
| อคฺคิ - ไฟ | ปติ - เจ้า ผัว | อริ - ข้าศึก |
| มณิ - แก้วมณี | อหิ - งู | วิธี - วิธี |
| ถปติ - ช่างไม้ | วีหิ - ข้าวเปลือก | นิธิ - ขุมทรัพย์ |
| สมาธิ - สมาธิ |
วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์
- ๑. สระที่มิใช่ อ อยู่หน้า ลบ สิ เสีย, โย อยู่หลัง เอา อิ ปุํ เป็น อ ก็ได้, ลบ โย เสียแล้ว ทีฆะ สระ อิ อุ ในลิงค์ทั้ง ๓ ก็ได้.
- ๒. อิ อี อุ อู ใน ปุํ. นปุํ. คง นา ไว้, หิ นํ สุ อยู่หลัง ทีฆะ อิ อุ ในลิงค์ทั้งปวง.
- ๓. เอา ส เป็น สฺส ได้ ใน ปุํ. นปุํ. ข้างหน้าเป็นสระที่มิใช่ อ เอา เป็น โน ได้ ใน ๒ ลิงค์นั้น.
- ๔. อาลปนะ มีคติแห่ง ปฐมา.
อี การันต์ ในปุํลิงค์
[๔๙] อี การันต์ ในปุํลิงค์ แจกอย่าง เสฏฺฐี [เศรษฐี] ดังนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | เสฏฺฐี | เสฏฺฐโน เสฏฺฐี |
| ทุ. | เสฏฺฐึ เสฏฺฐินํ | เสฏฺฐิโน เสฏฺฐี |
| ต. | เสฏฺฐินา | เสฏฺฐีหิ เสฏฺฐีภิ |
| จ. | เสฏฺฐิสฺส เสฏฺฐิโน | เสฏฺฐีนํ |
| ปญฺ. | เสฏฺฐิสฺมา เสฏฺฐิมฺหา | เสฏฺฐีหิ เสฏฺฐีภิ |
| ฉ. | เสฏฺฐิสฺส เสฏฺฐิโน | เสฏฺฐีนํ |
| ส. | เสฏฺฐิสฺมึ เสฏฺฐิมฺหิ | เสฏฺฐีสุ |
| อา. | เสฏฺฐิ เสฏฺฐิโน | เสฏฺฐี |
ศัพท์ที่เป็น อี การันต์ เช่นนี้ แจกเหมือน เสฏฺฐี.
| กรี - ช้าง | ภาณี - คนช่างพูด | ตปสี - คนมีตบะ |
| โภคี - คนมีโภคะ | ทณฺฑี - คนมีไม้เท้า | มนฺตี - คนมีความคิด |
| เมธาวี - คนมีปัญญา | สุขี - คนมีสุข | สิขี - นกยูง |
| หตฺถี - ช้าง |
วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์
- ๑. เอา อํ เป็น นํ ได้บ้าง.
- ๒. อี อู ปุํ. อยู่หน้า เอา โย เป็น โน แล้ว รัสสะสระตัวหน้าเสีย หรือลบ โย ก็ได้.
- ๓. วิภัตติ เอกวจนะ ทั้งปวง ยก ป. เสีย และ โย อยู่หลังต้องรัสสะ อี อู ใน ปุํ. อิต.
อุ การันต์ ในปุํลิงค์
[๕๐] อุ การันต์ ในปุํลิงค์ แจกอย่าง ครุ [ครู] ดังนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | ครุ | ครโว ครู |
| ทุ. | ครุํ ครโว | ครู |
| ต. | ครุนา | ครูหิ ครูภิ |
| จ. | ครุสฺส ครุโน | ครูนํ |
| ปญฺ. | ครุสฺมา ครุมฺหา | ครูหิ ครูภิ |
| ฉ. | ครุสฺส ครุโน | ครูนํ |
| ส. | ครุสฺมึ ครุมฺหิ | ครูสุ |
| อา. | ครุ | ครเว ครโว |
ศัพท์ที่เป็น อุ การันต์ เช่นนี้ แจกเหมือน ครุ.
| เกตุ - ธง | ภิกฺขุ - ภิกษุ | ชนฺตุ - สัตว์เกิด |
| ริปุ - ข้าศึก | ปสุ - สัตว์เลี้ยง | สตฺตุ - ศัตรู |
| พนฺธุ - พวกพ้อง | เสตุ - สะพาน | พพฺพุ - เสือปลา, แมว |
| เหตุ - เหตุ |
วิธีเปลี่ยนวิภัตติทั้งปวง เหมือน อิ การันต์ แปลกแต่ อุ ปุํลิงค์ อยู่หน้า เอา โย เป็น โว, อาลปนะ พหุ. เป็น เว แล้ว อุ เป็น อ เท่านั้น.
อู การันต์ ในปุํลิงค์
[๕๑] อู การันต์ ในปุํลิงค์ แจกอย่าง วิญฺญู [ผู้รู้วิเศษ] ดังนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | วิญฺญู | วิญฺญุโน วิญฺญู |
| ทุ. | วิญฺญุํ | วิญฺญุโน วิญฺญู |
| ต. | วิญฺญุนา | วิญฺญูหิ วิญฺญูภิ |
| จ. | วิญฺญุสฺส วิญฺญุโน | วิญฺญูนํ |
| ปญฺ. | วิญฺญุสฺมา วิญฺญุมฺหา | วิญฺญูหิ วิญฺญูภิ |
| ฉ. | วิญฺญุสฺส วิญฺญุโน | วิญฺญูนํ |
| ส. | วิญฺญุสฺมึ วิญฺญุมฺหิ | วิญฺญูสุ |
| อา. | วิญฺญุ | วิญฺญุโน วิญฺญู |
ศัพท์ที่เป็น อู การันต์ เช่นนี้ แจกเหมือน วิญฺญู.
| อภิภู - พระผู้เป็นยิ่ง | เวทคู - ผู้ถึงเวท | กตญฺญู - ผู้รู้อุปการะที่คนอื่นทำแล้ว |
| สยมฺภู - พระผู้เป็นเอง | ปารคู - ผู้ถึงฝั่ง |
วิธีเปลี่ยนวิภัตติทั้งปวง เหมือน อี การันต์ แปลกแต่ อํ คง เป็น อํ เท่านั้น.
— จบการันต์ ๕ ในปุํลิงค์เท่านี้.