ธาตุ

(๑๑๔) วิภัตติที่บอก กาล บท วจนะ บุรุษ เหล่านี้ สำหรับประกอบกับธาตุ คือกิริยาศัพท์ที่เป็นมูลราก. ธาตุนั้นท่านรวบรวม จัดได้เป็น ๘ หมวด ตามพวกที่ประกอบด้วยปัจจัยเป็นอันเดียวกัน แสดงแต่พอเป็นตัวอย่าง ดังนี้.

---

๑. หมวด ภู ธาตุ

ธาตุ	ความหมาย	รูปวิเคราะห์	สำเร็จรูป	คำแปล
ภู	เป็นไปในความมี, ในความเป็น	[ภู + อ = ภว + ติ]	ภวติ	ย่อมมี, ย่อมเป็น.
หุ	เป็นไปในความมี, ในความเป็น	[หุ + อ = โห + ติ]	โหติ	ย่อมมี, ย่อมเป็น.
สี	เป็นไปในความนอน	[สี + อ = สย + ติ]	เสติ, สยติ	ย่อมนอน.
มรฺ	เป็นไปในความตาย	[มรฺ + อ + ติ]	มรติ	ย่อมตาย.
ปจฺ	เป็นไปในความหุง, ในความต้ม	[ปจฺ + อ + ติ]	ปจติ	ย่อมหุง, ย่อมต้ม.
อิกฺขฺ	เป็นไปในความเห็น	[อิกฺขฺ + อ + ติ]	อิกฺขติ	ย่อมเห็น.
ลภฺ	เป็นไปในความได้	[ลภฺ + อ + ติ]	ลภติ	ย่อมได้.
คมฺ	เป็นไปในความไป	[คมฺ + อ = คจฺฉ + ติ]	คจฺฉติ	ย่อมไป.

๒. หมวด รุธฺ ธาตุ

ธาตุ	ความหมาย	รูปวิเคราะห์	สำเร็จรูป	คำแปล
รุธฺ	เป็นไปในความกั้น, ในความปิด	[รุํธฺ + อ - เอ + ติ]	รุนฺธติ, รุนฺเธติ	ย่อมปิด.
มุจฺ	เป็นไปในความปล่อย	[มุํจฺ + อ + ติ]	มุญฺจติ	ย่อมปล่อย.
ภุชฺ	เป็นไปในความกิน	[ภุํชฺ + อ + ติ]	ภุญฺชติ	ย่อมกิน.
ภิทฺ	เป็นไปในความต่อย	[ภึทฺ + อ + ติ]	ภินฺทติ	ย่อมต่อย.
ลิปฺ	เป็นไปในความฉาบ	[ลึปฺ + อ + ติ]	ลิมฺปติ	ย่อมฉาบ.

— มุจฺ ธาตุ ถ้าลง ย ปัจจัยในหมวด ทิวฺ ธาติ เป็นอกัมมธาตุ เป็นไปในความ หลุด, พ้น สำเร็จรูปเป็น มุจฺจติ ย่อมหลุด.

— ภิทฺ ธาตุ ถ้าลง ย ปัจจัยในหมวด ทิวฺ ธาตุ เป็น อกัมมธาตุ เป็นไปในความ แตก, สำเร็จรูปเป็น ภิชฺชติ ย่อมแตก.

๓. หมวดทิวฺ ธาตุ

ธาตุ	ความหมาย	รูปวิเคราะห์	สำเร็จรูป	คำแปล
ทิวฺ	เป็นไปในความเล่น	[ทิวฺ + ย = พฺพ + ติ]	ทิพฺพติ	ย่อมเล่น.
สิวฺ	เป็นไปในความเย็บ	[สิวฺ + ย = พฺพ + ติ]	สิพฺพติ	ย่อมเย็บ.
พุธฺ	เป็นไปในความตรัสรู้	[พุธฺ + ย = ชฺฌ + ติ]	พุชฺฌติ	ย่อมตรัสรู้.
ขี	เป็นไปในความสิ้น	[ขี + ย + ติ]	ขียติ	ย่อมสิ้น.
มุหฺ	เป็นไปในความหลง	[มุหฺ + ย = ยฺห + ติ]	มุยฺหติ	ย่อมหลง.
มุสฺ	เป็นไปในความลืม	[มุสฺ + ย = สฺส + ติ]	มุสฺสติ	ย่อมลืม.
รชฺ	เป็นไปในความย้อม	[รชฺ + ย = ชฺช + ติ]	รชฺชติ	ย่อมย้อม.

— สํสกฤต ทิวฺ เป็นไปในความสว่าง.

๔. หมวด สุ ธาติ

ธาตุ	ความหมาย	รูปวิเคราะห์	สำเร็จรูป	คำแปล
สุ	เป็นไปในความฟัง	[สุ + ณา + ติ]	สุณาติ	ย่อมฟัง.
วุ	เป็นไปในความร้อย	[วุ + ณา + ติ]	วุณาติ	ย่อมร้อย.
สิ	เป็นไปในความผูก	[สิ + ณุ = โณ + ติ]	สิโณติ	ย่อมถูก.

๕. หมวด กี ธาตุ

ธาตุ	ความหมาย	รูปวิเคราะห์	สำเร็จรูป	คำแปล
กี	เป็นไปในความซื้อ	[กี + นา + ติ]	กีนาติ	ย่อมซื้อ.
ชิ	เป็นไปในความชำนะ	[ชิ + นา + ติ]	ชินาติ	ย่อมชำนะ.
ธุ	เป็นไปในความกำจัด	[ธุ + นา + ติ]	ธุนาติ	ย่อมกำจัด.
จิ	เป็นไปในความก่อ, ในความสั่งสม	[จิ + นา + ติ]	จินาติ	ย่อมก่อ, ย่อมสั่งสม.
ลุ	เป็นไปในความเกี่ยว, ในความตัด	[ลุ + นา + ติ]	ลุนาติ	ย่อมเกี่ยว, ย่อมตัด.
ญา	เป็นไปในความรู้	[ญา = ชา + นา + ติ]	ชานาติ	ย่อมรู้.
ผุ	เป็นไปในความฝัด, ในความโปรย	[ผุ + นา + ติ]	ผุนาติ	ย่อมผัด, ย่อมโปรย.

๖. หมวด คหฺ ธาตุ

ธาตุ	ความหมาย	รูปวิเคราะห์	สำเร็จรูป	คำแปล
คหฺ	เป็นไปในความถือเอา	[คหฺ + ณฺหา + ติ]	คณฺหาติ	ย่อมถือเอา.

— หมวด คหฺ ธาตุที่ใช้ในอาขยาตมีแต่เท่านี้.

๗. หมวด ตนฺ ธาตุ

ธาตุ	ความหมาย	รูปวิเคราะห์	สำเร็จรูป	คำแปล
ตนฺ	เป็นไปในความแผ่ไป	[ตนฺ + โอ + ติ]	ตโนติ	ย่อมแผ่ไป.
กรฺ	เป็นไปในความทำ	[กรฺ + โอ + ติ]	กโรติ	ย่อมทำ.
สกฺกฺ	เป็นไปในความอาจ	[สกฺกฺ + โอ + ติ]	สกฺโกติ	ย่อมอาจ.
ชาครฺ	เป็นไปในความตื่น	[ชาครฺ + โอ + ติ]	ชาคโรหิ	ย่อมตื่น.
จุรฺ	เป็นไปในความลัก	[จุรฺ + เณ - ณย + ติ]	โจเรติ, โจรยติ	ย่อมลัก.
ตกฺกฺ	เป็นไปในความตรึก	[ตกฺกฺ + เณ - ณย + ติ]	ตกฺเกติ, ตกฺกยติ	ย่อมตรึก.
ลกฺขฺ	เป็นไปในความกำหนด	[ลกฺขฺ + เณ - ณย + ติ]	ลกฺเขติ, ลกฺขยติ	ย่อมกำหนด.
มนฺตฺ	เป็นไปในความปรึกษา	[มนฺตฺ + เณ - ณย + ติ]	มนฺเตติ, มนฺตยติ	ย่อมปรึกษา.
จินฺตฺ	เป็นไปในความคิด	[จินฺตฺ + เณ - ณย + ติ]	จินฺเตติ, จินฺตยติ	ย่อมคิด.

สกัมมธาตุ - อกัมมธาตุ

ในธาตุทั้ง ๘ หมู่นี้ ธาตุบางเหล่าเป็นธาตุไม่มีกรรม ธาตุบางเหล่ามีกรรม.

• ธาตุเหล่าใด ไม่ต้องเรียกหากรรม คือสิ่งอันบุคคล พึงทำ, ธาตุเหล่านั้น เรียกว่าอกัมมธาตุ ธาตุไม่มีกรรม.
• ธาตุเหล่าใด เรียกหากรรม, ธาตุเหล่านั้น เรียกว่าสกัมมธาตุ ธาตุมีกรรม.

[ธาตุที่หมายดอกจันทน์ [*] ไว้ เป็นอกัมมธาตุ เพราะไม่ต้องเรียกหากรรม. ธาตุที่ไม่ได้หมายดอกจันทน์ไว้ เป็นสกัมมธาตุ เพราะต้องเรียกหากรรม เป็นต้นว่า รุธฺ ธาตุ เป็นไปในความ ปิด, เรียก หากรรมว่า ปิดซึ่งสิ่งใดสิ่งหนึ่ง มีประตูเป็นต้น. อิกฺขฺ เป็นไปใน ความเห็น, เรียกหากรรมว่า เห็นซึ่งสิ่งใดสิ่งหนึ่ง มีต้นไม้เป็นต้น แม้ถึงธาตุที่มีกรรมอันเหลือจากนี้ ก็พึงรู้โดยนัยนี้เถิด ธาตุที่สำแดง มานี้ แต่พอเป็นตัวอย่างเล็กน้อย.]