ภาวตัทธิต - อัพยยตัทธิต

ภาวตัทธิต

[ ๑๐๔ ] ในภาวตัทธิต มีปัจจัย ๖ ตัว คือ ตฺต, ณฺย|, ตฺตน, ตา, ณ, กณฺ.

ศัพท์ที่ลง ตฺต ปัจจัย อย่างนี้
จนฺทสฺส ภาโว จนฺทตฺตํ.	ความเป็น แห่งพระจันทร์ ชื่อ จันทัตตะ.	[ ในชื่อ ]
มนุสฺสสฺส ภาโว มนุสฺสตฺตํ.	ความเป็น แห่งมนุษย์ ชื่อ มนุสสัตตะ.	[ ในชาติ ]
ทณฺฑิโน ภาโว ทณฺฑิตฺตํ.	ความเป็น แห่งคนมีไม้เท้า ชื่อ ทัณฑิตตะ.	[ ในทัพพะ ]
ปาจกสฺส ภาโว ปาจกตฺตํ.	ความเป็น แห่งคนหุง ชื่อ ปาจกัตตะ.	[ ในกิริยา ]
นีลสฺส ภาโว นีลตฺตํ.	ความเป็น แห่งของเขียว ชื่อ นีลัตตะ.	[ ในคุณ ]

ศัพท์ที่ลง ณฺย ปัจจัย อย่างนี้
ปณฺฑิตสฺส ภาโว ปณฺฑิจฺจํ.	ความเป็น แห่งบัณฑิต ชื่อ ปัณฑิจจะ.
กุสลสฺส ภาโว โกสลฺลํ.	ความเป็น แห่งคนฉลาด ชื่อ โกสัลละ.
สมณสฺส ภาโว สามญฺญํ.	ความเป็น แห่งสมณะ ชื่อ สามัญญะ.
สุหทสฺส ภาโว โสหชฺชํ.	ความเป็น แห่งเพื่อน [ คนมีใจดี ] ชื่อ โสหัชชะ.
ปุริสสฺส ภาโว โปริสฺสํ.	ความเป็น แห่งบุรุษ ชื่อ โปริสสะ.
นิปกสฺส นิปกสฺส ภาโว เนปกฺกํ.	ความเป็น แห่งคนมีปัญญา [ รักษาไว้ซึ่งตน ] ชื่อ เนปักกะ.
อุปมาย ภาโว โอปมฺมํ.	ความเป็น แห่งอุปมา ชื่อ โอปัมมะ.

ในที่นี้ผู้ศึกษาพึงสังเกต ณฺย ปัจจัยนี้ พฤทธิ์สระตัวหน้าที่เป็นรัสสะล้วน และต้องลบ ตามพวกปัจจัยที่มี ณ อักษร ที่กล่าวแล้วในโคตตตัทธิตข้างต้น [ ๑๐๓ ] เมื่อลบ ณ แล้ว เหลืออยู่แต่ ย, ลบ อ สระที่สุดศัพท์ ข้างหน้าเสีย เหมือนศัพท์ คือ ปัณฑิตะ ลบ อ เสีย คงแต่ปัณฑิ แล้วเอาพยัญชนะที่สุดศัพท์ ซึ่งมีสระอันลบเสียแล้วนั้น กับ ย ปัจจัย อาเทศตามสถานที่ควร อย่างนี้.

[ ๑ ] เอา ตฺย เป็น จฺจ
[ ๒ ] เอา ลฺย เป็น ลฺล
[ ๓ ] เอา ณฺย เป็น ญฺญ
[ ๔ ] เอา ทฺย เป็น ชฺช

นอกนั้น เอาเป็นเหมือนพยัญชนะหน้า ย ทั้ง ๒ ตัว หรือคงไว้ อย่างเดิม ไม่อาเทศ.

ในสัททนีติว่า ศัพท์ คือ

วิริยํ ความเป็นผู้กล้า [ ความเพียร ] และ อาลสิยํ ความเป็นผู้เกียจคร้าน, ลง ณิย ปัจจัย.
โสเจยฺยํ ความเป็น ของสะอาด, ลง เณยฺย ปัจจัย.
ทาสพฺยํ ความเป็นทาส, ลง พฺย ปัจจัย.

ศัพท์ที่ลง ตฺตน ปัจจัย พบแต่ที่ท่านยกขึ้นแสดงเป็นอุทาหรณ์ไว้ ๒ ศัพท์เท่านั้น คือ

ปุถุชฺชนตฺตนํ ความเป็นปุถุชน,
เวทนตฺตนํ ความเป็นผู้มีเวทนา.

ชายตฺตนํ ความเป็นเมีย, ชารตฺตนํ ความเป็นชู้ ก็ลง ตฺตน ปัจจัยนี้ด้วย ฯ

ศัพท์ที่ลง ตา ปัจจัย อย่างนี้
มุทุโน ภาโว มุทุตา.	ความเป็น แห่งคนอ่อน [ คนใจอ่อน ] ชื่อ มุทุตา.
นิทฺทารามสฺส ภาโว นิทฺทารามตา.	ความเป็น แห่งคน มีความหลับเป็นที่มายินดี ชื่อ นิทฺทารามตา.
สหายสฺส ภาโว สหายตา.	ความเป็น แห่งสหาย ชื่อ สหายตา.

ศัพท์ที่ลง ณ ปัจจัย อย่างนี้
วิสมสฺส ภาโว เวสมํ.	ความเป็นแห่งของเสมอปราศ [ ไม่เสมอ ] ชื่อ เวสมะ.
สุจิโน ภาโว โสจํ.	ความเป็น แห่งของสะอาด ชื่อ โสจะ.
มุทุโน ภาโว มทฺทวํ.	ความเป็น แห่งคนอ่อน ชื่อ มัททวะ.

ศัพท์ที่ลง ณ ปัจจัย อย่างนี้
รมณียสฺส ภาโว รามณียกํ.	ความเป็น แห่งของอันบุคคลพึงยินดี ชื่อ รามณียกะ.
มนุญฺญสฺส ภาโว มานุญฺญกํ.	ความเป็น แห่งของที่เป็นที่ฟูใจ ชื่อ มานุญญกะ.

อัพยยตัทธิต

[ ๑๐๕ ] ในอัพยยตัทธิต มีปัจจัย ๒ ตัว คือ ถา, ถํ.

ถา ปัจจัย ลงในประการ หลังสัพพนาม	ถํ ปัจจัย ลงในประการ หลัง กึ และ อิม
ยถา - ประการใด.	กถํ - ประการไร, อย่างไร.
ตถา - ประการนั้น.	อิตฺถํ - ประการนี้, อย่างนี้.
สพฺพถา - ประการทั้งปวง.

และศัพท์ที่ลงอัพยยปัจจัยที่กล่าวแล้ว ในอัพยยศัพท์ [ ๙๐ ] ท่านก็กล่าวว่า เป็นอัพยยตัทธิต เหมือนกัน.

ศัพท์ตัทธิตที่เป็น ๓ ลิงค์

[ ๑๐๖ ] ศัพท์ตัทธิตที่เป็น ๓ ลิงค์ เปลี่ยนอย่างนี้

ปัจจัย	ปุํลิงค์	อิตถีลิงค์	นปุํสกลิงค์
ณ	วาสิฏฺโฐ.	วาสิฏฺฐี.	วาสิฏฺฐํ.
ณว	มานโว.	มานวิกา.	มานวิกํ.
ณิก	นาวิโก.	นาวิกี.	นาวิกํ
ตร	ปาปตโร.	ปาปตรา.	ปาปตรํ.
วี	เมธาวี.	เมธาวินี.	เมธาวิ.
วนฺตุ	คุณวา.	คุณวตี.	คุณวํ หรือ คุณวนฺตํ.

อุทาหรณ์เหล่านี้ แสดงพอเป็นตัวอย่าง ให้ผู้ศึกษาสังเกตได้ว่า แม้ศัพท์ที่มีได้แสดงไว้ในที่นี้ ก็คงเปลี่ยนลิงค์ไปตามแบบนี้ทั้งสิ้น จะแสดงให้สิ้นเชิง ก็กลัวจะเป็นการเนิ่นช้าแห่งบาลีไวยากรณ์นี้.

คำถามชื่อตัทธิตและปัจจัย


๑.	วาสโว - คนเป็นเหล่ากอแห่งวาสวะ.	๑๑.	ยสสี - ชนมียศ.	๒๑.	โสกรํ - [ เนื้อ ] ของสุกร.
๒.	หาลิทฺทํ - ผ้าอันบุคคลย้อมด้วยขมิ้น.	๑๒.	อฏฺฐโม - ชนที่ ๘.	๒๒.	สุตฺตโส - โดยความจำแนกโดยสูตร.
๓.	มาหิสโก - ประชุม [ ฝูง ] แห่งกระบือ.	๑๓.	จตุทฺธา - ดยส่วน ๔.	๒๓.	ขตฺติยชาติโย - ชนเกิดแล้วโดยชาติแห่งกษัตริย์.
๔.	เสฏฺโฐ - ชนประเสริฐที่สุด.	๑๔.	วสิตฺตํ - ความเป็นผู้มีอำนาจ.	๒๔.	ปณฺณรสี - [ ดิถี ] ที่ ๑๕.
๕.	ปญฺจกํ - วัตถุมีปริมาณ ๕.	๑๕.	รชนียํ - เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด.	๒๕.	นาครตา - ประชุมแห่งชาวเมือง.
๖.	อิตรถา - ประการนอกนี้	๑๖.	โลหมยํ - เป็นวิการแห่งเหล็ก.	๒๖.	รุจิรํ ปุปฺผํ - ดอกไม้ มีความงาม.
๗.	เภรวํ - ความเป็นผู้ขลาด.	๑๗.	ปณฺฑโว - ชนเป็นเหล่ากอแห่งบัณฑุ.	๒๗.	ปาหุเนยฺโย - ผู้ควรซึ่งของเครื่องต้อนรับ.
๘.	ภณฺฑาคาริโก - ผู้ประกอบในเรือนคลัง.	๑๘.	อิตฺถํ - ประการนี้, อย่างนี้.	๒๘.	อุตฺตโม - ผู้สูงสุด.
๙.	อนฺติโม - ชนเกิดในที่สุด.	๑๙.	โอลุมฺปิโก - ผู้ข้ามด้วยพ่วง.	๒๙.	ปญฺโญ - ชนมีปัญญา.
๑๐.	ธชาลุ - ประเทศมีธงมาก.	๒๐.	โปโรหิจฺจํ - ความเป็นปุโรหิต.	๓๐.	การุญฺญํ - ความเป็นแห่งกรุณา.

— จบตัทธิตแต่เท่านี้.