ปัจจัยแห่งนามกิตก์

ปัจจัยแห่งนามกิตก์ (๑๓๔) ปัจจัยที่สำหรับประกอบนามกิตก์นั้น จัดเป็น ๓ พวก คือ

• กิตปัจจัย สำหรับประกอบกับศัพท์ที่เป็นกัตตุรูปอย่างเดียว ๑
• กิจปัจจัย สำหรับประกอบกับศัพท์ที่เป็นกัมมรูปและภาวรูป ๑
• กิตกิจจปัจจัย สำหรับประกอบกับศัพท์แม้ทั้ง ๓ เหล่า ๑

๑. กิตปัจจัย	๒. กิจจปัจจัย	๓. กิตกิจจปัจจัย
กฺวิ, ณี, ณฺวุ, ตุ, รู.	ข, ณฺย.	อ, อิ, ณ, ตเว, ติ, ตุํ, ยุ.

ในบาลีไวยากรณ์นี้ ข้าพเจ้าจะเลือกคัดเอาแต่ปัจจัยที่ใช้เป็นสาธารณะทั่วไปแก่ธาตุทั้งปวง มาสำแดงในที่นี้, ส่วนปัจจัยที่จำเพาะธาตุบางตัว ไม่สาธารณะแก่ธาตุอื่น จะยกไว้สำแดงในหนังสืออื่น.

อนึ่ง การจัดปัจจัยเป็นพวกๆ อย่างนี้ ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์ ทั้งหลายไม่ยืนลงเป็นแบบเดียวกันได้ มักเถียงกัน เพราะฉะนั้น การร้อยกรองหนังสือนี้ ต้องอาศัยความที่ผู้แต่งเห็นชอบเป็นประมาณ.

---

วิเคราะห์แห่งนามกิตก์

แต่นี้จะตั้งบทวิเคราะห์ เพื่อจะสำแดงสาธนะและปัจจัยที่กล่าว มาแล้วข้างต้น พอเป็นหลักฐานที่กำหนดของกุลบุตรสืบไป.

วิเคราะห์ในกิตปัจจัย

กฺวิ.

บาลี	สยํ ภวตี-ติ สยมฺภู.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมเป็นเอง, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้เป็นเอง.
วิเคราะห์	สยํ เป็นบทหน้า ภู ธาตุ ในความ เป็น, ลบ กฺวิ เอานิคคหิตเป็น มฺ โดยวิธีสนธิ (๓๒), เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ.

บาลี	อุเรน คจฺฉตี-ติ อุรโค.
คำแปล	[สัตว์ใด] ย่อมไปด้วยอก, เหตุนั้น สัตว์นั้น ชื่อว่าผู้ไปด้วยอก.
วิเคราะห์	อุร เป็นบทหน้า คมฺ ธาตุ ในความ ไป, ลบพยัญชนะที่สุดธาตุ คือ มฺ ด้วยอำนาจ กฺวิ และลบ กฺวิ ด้วย.

บาลี	สํ สุฏฺฐํ ขนตี - ติ สงฺโข.
คำแปล	สัตว์ใด ย่อมขุด [ซึ่งแผ่นดิน] ดี คือว่า ด้วยดี, เหตุนั้น [สัตว์นั้น] ชื่อว่าผู้ขุดดี.
วิเคราะห์	สํ เป็นบทหน้า ขนฺ ธาตุ ในความ ขุด, เอานิคคหิตเป็น งฺ โดยวิธีสนธิ (๓๒).

ณี.

บาลี	ธมฺมํ วทติ สีเลนา - ติ ธมฺมวาที, ธมฺมํ วตฺตุํ สีลมสฺสา - ติ วา ธมฺมวาที.
คำแปล	[ผู้ใด] กล่าวซึ่งธรรมโดยปกติ. เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้กล่าวซึ่งธรรมโดยปกติ, อีกอย่างหนึ่ง ความกล่าว ซึ่งธรรม เป็นปกติ ของเขา, เหตุนั้น [เขา] ชื่อว่าผู้มีความกล่าว ซึ่งธรรม เป็นปกติ.
วิเคราะห์	ธมฺม เป็นบทหน้า วทฺ ธาตุ ในความ กล่าว, พฤทธิ์ อ ที่ ว เป็น อา ด้วยอำนาจปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ แล้วลบ ณ เหมือน กล่าวแล้วในโคตตตัทธิต (๑๐๓), ถ้าเป็นอิตถีลิงค์ เป็น ธมฺมวาทินี ถ้าเป็นนปุํสกลิงค์ เป็น ธมฺมวาหิ วิเคราะห์ก่อนเป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ ลงในอรรถแห่ง ตัสสีละ, วิเคราะห์หลัง เป็นสมาสรูป ตัสสีลสาธนะ. สมาสรูป ตัสสีลสาธนะนี้ เห็นอย่างไรๆ อยู่ จึงมีได้ จัดเข้าในสาธนะ.

บาลี	ปาปํ กโรติ สีเลนา-ติ ปาปการี.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมทำ ซึ่งบาป โดยปกติ, เหตุนั้น ผู้นั้น ชื่อว่าผู้ทำซึ่งบาปโดยปกติ.
วิเคราะห์	ปาป เป็น บทหน้า กรฺ ธาตุ ในความ ทำ.

บาลี	ธมฺมํ จรติ สีเลนา - ติ ธมฺมจารี.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมประพฤติซึ่ง ธรรม โดยปกติ,เหตุนั้น ผู้นั้น ชื่อว่าผู้ประพฤติซึ่งธรรมโดยปกติ
วิเคราะห์	ธมฺม เป็นบทหน้า จรฺ ธาตุ ในความประพฤติ, ในความเที่ยว.

ณฺวุ.

บาลี	เทตี - ติ ทายโก.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมให้, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่า ผู้ให้.
วิเคราะห์	ทา ธาตุ ในความให้, ยฺ ปัจจัยหลังธาตุ มี อา เป็นที่สุด ณฺวุ. เป็น อก, เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ, ถ้าอิตถีลิงค์เป็น ทายิกา.

บาลี	เนตี - ติ นายโก.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมนำไป, เหตุนั้น ผู้นั้น ชื่อว่า ผู้นำไป
วิเคราะห์	นี ธาตุ ในความ นำไป พฤทธิ์ อี เป็น เอ แล้วเอา เป็น อาย ด้วยอำนาจปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ เหมือนกล่าวแล้วในโคตตตัทธิต (๑๐๓)

บาลี	อนุสาสตี - ติ อนุสาสโก.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมตามสอน, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้ตามสอน.
วิเคราะห์	อนุ เป็นบทหน้า สาสฺ ธาตุ ในความ สอน.

บาลี	สุณาตี - ติ สาวโก.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมฟัง. เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่า ผู้ฟัง.
วิเคราะห์	สุ ธาตุ ในความ ฟัง, พฤทธิ์ อุ เป็น โอ แล้วเอาเป็น อาว ดังกล่าวแล้ว.

ตุ.

บาลี	กโรตี - ติ กตฺตา, กโรติ สีเลนา-ติ วา กตฺตา.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมทำ. เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้ทำ, อีกอย่างหนึ่ง [ผู้ใด] ย่อมทำ โดยปกติ, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้ทำโดยปกติ.
วิเคราะห์	กรฺ ธาตุ ในความทำ, ลบพยัญชนะที่สุดธาตุ ซ้อน ตฺ, กตฺตุ เข้ากับปฐมาวิภัตติ เอกวจนะ แห่งนาม เป็น กตฺตา (๖๖). เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ วิเคราะห์หลัง ลงในตัสสีละ.

บาลี	วทตี - ติ วตฺตา.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมกล่าว, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่า ผู้กล่าว.
วิเคราะห์	วทฺ ธาตุ ในความ กล่าว.

บาลี	ชานาตี-ติ ญาตา.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมรู้, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่า ผู้รู้.
วิเคราะห์	ญา ธาตุ ในความรู้.

บาลี	ธาเรตี - ติ ธาตา.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมทรงไว้, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้ทรงไว้.
วิเคราะห์	ธรฺ-ธา ธาตุ ในความทรง.

รู.

บาลี	ปารํ คจฺฉติ สีเลนา - ติ ปารคู.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมถึงซึ่งฝั่งโดย ปกติ, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้ถึงซึ่งฝั่งโดยปกติ.
วิเคราะห์	ปาร เป็นบท หน้า คมฺ ธาตุ ในความถึง, ลบที่สุดธาตุ ด้วยอำนาจปัจจัยที่เนื่องด้วย รฺ แล้วลบ รฺ เสีย, เป็นกัตตุสาธนะ ลงในตัสสีละ.

บาลี	วิชานาติ สีเลนา - ติ วิญฺญู.
คำแปล	ผู้ใด ย่อมรู้วิเศษ โดยปกติ, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้รู้วิเศษโดยปกติ.
วิเคราะห์	วิ เป็นบทหน้า ญา ธาตุ ในความ รู้, ซ้อน ญฺ.

บาลี	ภิกฺขติ สีเลนา - ติ ภิกฺขุ.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมขอ โดยปกติ, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้ขอโดยปกติ.
วิเคราะห์	ภิกฺข ธาตุ ในความ ขอ, ไม่ลบที่สุด ธาตุ รัสสะ อู เป็น อุ.

วิเคราะห์ในกิจจปัจจัย

ข.

บาลี	ทุกฺเขน กริยตี - ติ ทุกฺกรํ.
คำแปล	กรรมใด อันเขาทำได้โดยยาก, เหตุนั้น [กรรมนั้น] ชื่อว่าอันเขาทำได้โดยยาก.
วิเคราะห์	ทุ เป็นบทหน้า กรฺ ธาตุ ในความ ทำ, ลบ ข ซ้อน กฺ เป็น กัมมรูป กัมมสาธนะ.

บาลี	สุเขน ภริยตี - ติ สุภโร.
คำแปล	ผู้ใด อันเขาเลี้ยงได้โดยง่าย, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้อันเขาเลี้ยงได้โดยง่าย.
วิเคราะห์	สุ เป็นบทหน้า ภรฺ ธาตุ ในความ เลี้ยง.

บาลี	ทุกฺเขน รกฺขิยตี-ติ ทุรกฺขํ.
คำแปล	[จิตใด] อันเขารักษาได้โดยยาก, เหตุนั้น [จิตนั้น] ชื่อว่าอันเขารักษาได้โดยยาก.
วิเคราะห์	ทุ เป็นบทหน้า รกฺข ธาตุ ในความ รักษา.

ณฺย

บาลี	กาตพฺพนฺ-ติ การิยํ.
คำแปล	[กรรมใด] อันเขาพึงทำ, เหตุนั้น [กรรมนั้น] ชื่อว่าอันเขาพึงทำ.
วิเคราะห์	กรฺ ธาตุ ในความ ทำ, พฤทธิ์ อ เป็น อา อิ อาคม, ลบ ณฺ เสีย, เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ.

บาลี	เนตพฺพนฺ-ติ เนยฺยํ.
คำแปล	[สิ่งใด] อันเขาพึงนำไป, เหตุนั้น [สิ่งนั้น] ชื่อว่าอันเขาพึงนำไป.
วิเคราะห์	นี ธาตุ ในความ นำไป พฤทธิ์ อี เป็น เอ, ลบ ณฺ ซ้อน ยฺ.

บาลี	วตฺตพฺพนฺ-ติ วชฺชํ.
คำแปล	[คำใด] อันเขาพึงกล่าว, เหตุนั้น [คำนั้น] ชื่อว่าเขาพึงกล่าว,
วิเคราะห์	วทฺ ธาตุ ในความ กล่าว, ลบ ณฺ แล้วเอา ทฺ ที่สุดธาตุ กับ ย ที่สุดปัจจัย เป็น ชฺช.

บาลี	ทมิตพฺโพ-ติ ทมฺโม.
คำแปล	[ผู้ใด] อันเขาพึงทรมานได้ เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าอันเขาพึงทรมานได้.
วิเคราะห์	ทมฺ ธาตุ ในความ ฝึก, ลบ ณฺ แล้วเอา มฺ ที่สุดธาตุ กับ ย เป็น มฺม.

บาลี	ยุญฺชิตพฺพนฺ-ติ โยคฺคํ.
คำแปล	[สิ่งใด] อันเขาพึงประกอบ, เหตุนั้น [สิ่งนั้น] ชื่อว่าอันเขาพึงประกอบ.
วิเคราะห์	ยุชฺ ธาตุ ในความ ประกอบ, ลบ ณฺ แล้วเอา ชฺ ที่สุดธาตุ กับ ย เป็น คฺค.

บาลี	ครหิตพฺพนฺ-ติ คารยฺหํ.
คำแปล	[กรรมใด] อันเขาพึงติเตียน, เหตุนั้น [กรรมนั้น] ชื่อว่าอันเขาพึงติเตียน.
วิเคราะห์	ครหฺ ธาตุ ในความ ติเตียน. พฤทธิ์ อ เป็น อา. ลบ ณฺ แล้ว แปร หฺ ไว้เบื้องหลัง, ยฺ ไว้เบื้องหน้า.

บาลี	ทาตพฺพนฺ-ติ เทยฺยํ.
คำแปล	[สิ่งใด] อันเขาพึงให้, เหตุนั้น [สิ่งนั้น] ชื่อว่าอันเขาพึงให้.
วิเคราะห์	ทา ธาตุ ในความ ให้ ธาตุมี อา เป็นที่สุดอยู่ หน้า เอา ณฺย เป็น เอยฺย แล้วลบ อา ด้วยสระสนธิ (๑๙).

ข้อควรจำ!

ศัพท์ที่ประกอบด้วยปัจจัยนี้ บางศัพท์ก็ใช้เป็นกิริยากิตก์บ้าง อุ. เต จ ภิกฺขู คารยฺหา อนึ่ง ภิกษุ ท. เหล่านั้น อันท่านพึงติเตียน.

วิเคราะห์ในกิตกิจจปัจจัย

อ.

บาลี	ปฏิ สํ ภิชฺชตี-ติ ปฏิสมฺภิทา.
คำแปล	ปัญญาใด ย่อมแตกฉาน ดี โดยต่าง, เหตุนั้น ปัญญานั้น ชื่อว่าแตกฉานดีโดยต่าง.
วิเคราะห์	ปฏิ สํ เป็นบทหน้า ภิทฺ ธาตุ ในความ แตก, อิตถีลิงค์ ปฐมาวิภัตติ เป็น อา (๕๒). เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ.

บาลี	หิตํ กโรตี - ติ หิตกฺกโร.
คำแปล	ผู้ใด ย่อมทำ ซึ่งประโยชน์เกื้อกูล, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้ทำซึ่งประโยชน์เกื้อกูล.
วิเคราะห์	หิต เป็นบทหน้า กรฺ ธาตุ ในความ ทำ ซ้อน กฺ.

บาลี	นิสฺสาย นํ วสติ - ติ นิสฺสโย.
คำแปล	[ศิษย์] อาศัยซึ่งอาจารย์ นั้นอยู่, เหตุนั้น [อาจารย์นั้น] ชื่อว่าเป็นที่อาศัยอยู่ [ของศิษย์]
วิเคราะห์	นิ เป็นบทหน้า สี ธาตุ ในความ อาศัย. พฤทธิ์ อี เป็น เอ แล้ว เอาเป็น อย แล้วซ้อน สฺ เป็นกัตตุรูป กัมมสาธนะ.

บาลี	สิกฺขิยตี - ติ สิกฺขา, สิกฺขนํ วา สิกฺขา.
คำแปล	ธรรมชาติใด อันเขาศึกษา, เหตุนั้น [ธรรมชาตินั้น] ชื่อว่าอันเขาศึกษา; อีก อย่างหนึ่ง ความศึกษา ชื่อว่าสิกขา.
วิเคราะห์	สิกฺขฺ ธาตุ ในความ ศึกษา, สำเหนียก. วิเคราะห์หน้า เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ, วิเคราะห์หลัง เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ.

บาลี	วิเนติ เตนา - ติ วินโย.
คำแปล	[บัณฑิต] ย่อมแนะนำ ด้วยอุบาย นั้น, เหตุนั้น [อุบายนั้น] ชื่อว่าเป็นเครื่องแนะนำ [ของบัณฑิต].
วิเคราะห์	วิ เป็นบทหน้า นี ธาตุ ในความ นำ เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ.

บาลี	ปฐมํ ภวติ เอตสฺมา - ติ ปภโว.
คำแปล	[แม่น้ำ] ย่อมเกิดก่อน แต่ประเทศนั่น เหตุนั้น [ประเทศนั่น] ชื่อว่าเป็นแดนเกิดร่อน [แห่ง แม่น้ำ].
วิเคราะห์	ป เป็นบทหน้า ภู ธาตุ, พฤทธิ์ อู เป็น โอ แล้วเอา เป็น อว เป็นกัตตุรูป อปาทานสาธนะ.

อิ.

บาลี	อุทกํ ทธาตี - ติ อุทธิ.
คำแปล	ประเทศใด ย่อมทรงไว้ ซึ่งน้ำ, เหตุนั้น [ประเทศนั้น] ชื่อว่าผู้ทรงไว้ซึ่งน้ำ [ทะเล].
วิเคราะห์	อุท เป็น บทหน้า ธา ธาตุ ในความ ทรง เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ.

บาลี	สนฺธิยตี - ติ สนฺธิ.
คำแปล	[วาจาใด] อันเขาต่อ, เหตุนั้น [วาจานั้น] ชื่อว่าอันเขาต่อ.
วิเคราะห์	สํ เป็นบทหน้า ธา ธาตุ ในความต่อ, เอานิคคหิต เป็น นฺ ด้วยนิคคหิตสนธิ (๓๒), เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ.

บาลี	นิธิยตี - ติ นิธิ.
คำแปล	สมบัติใด อันเขาฝังไว้, เหตุนั้น [สมบัตินั้น] ชื่อว่าอันเขาฝั่งไว้.
วิเคราะห์	นิ เป็นบทหน้า ธา ธาตุ ในความ ฝังไว้.

ณ.

บาลี	กมฺมํ กโรตี-ติ กมฺมกาโร.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมทำซึ่งกรรม. เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้ทำซึ่งกรรม.
วิเคราะห์	กมฺม เป็นบทหน้า กรฺ ธาตุ ในความ ทำ, วิธีพฤทธิ์ และลบ ณ ปัจจัย ได้กล่าวแล้วในโคตตตัทธิต (๑๐๓), เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ.

บาลี	รุชฺชตี - ติ โรโค.
คำแปล	[อาพาธใด] ย่อมเสียดแทง, เหตุนั้น [อาพาธนั้น] ชื่อว่าผู้เสียดแทง.
วิเคราะห์	รุชฺ ธาตุ ในความ เสียดแทง. เอา ชฺ เป็น คฺ เพราะ ณ ปัจจัย.

บาลี	วหิตพฺโพ - ติ วาโห.
คำแปล	[ภาระใด] อันเขาพึงนำไป, เหตุนั้น [ภาระนั้น] ชื่อว่าอันเขาพึงนำไป.
วิเคราะห์	วหฺ ธาตุ ในความนำไป, เป็น กัมมรูป กัมมสาธนะ.

บาลี	ปจนํ ปาโก.
คำแปล	ความหุงชื่อว่าปากะ.
วิเคราะห์	ปจฺ ธาตุ ในความ หุง, ต้ม. เอา จฺ เป็น กฺ เพราะ ณ ปัจจัย เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ.

บาลี	ทุสฺสติ เตนา - ติ โทโส.
คำแปล	[ชนใด] ย่อมประทุษร้าย ด้วย กิเลสนั้น, เหตุนั้น กิเลสนั้น ชื่อว่าเป็นเหตุประทุษร้าย [แห่งชน.]
วิเคราะห์	ทุสฺ ธาตุ ในความประทุษร้าย, เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ.

บาลี	อาวสนฺติ เอตฺถา - ติ อาวาโส.
คำแปล	[ภิกษุ ท.] ย่อมอาศัยอยู่ ในประเทศนั้น, เหตุนั้น [ประเทศนั่น] ชื่อว่าเป็นที่อาศัยอยู่ [แห่ง ภิกษุ ท.]
วิเคราะห์	อา เป็นบทหน้า, วสฺ ธาตุ ในความ อยู่, เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ.

ตเว.

บาลี	กาตเว	คนฺตเว
คำแปล	เพื่อจะทำ	เพื่อจะไป
วิเคราะห์	กรฺ ธาตุ เป็น กา.	คมฺ ธาตุ เอาที่สุดธาตุเป็น นฺ.

ปัจจัยนี้ลงในจตุตถีวิภัตตินาม.

ปัจจัยเก่าชุดนี้มี ๓ คือ ตเว เช่น ปหาตเว, เนตเว. ตเย เช่น เหตุเย. ตาเย เช่น ทกฺขิตาเย.

ติ.

บาลี	มญฺญตี - ติ มติ.
คำแปล	[ปัญญาใด] ย่อมรู้, เหตุนั้น [ปัญญานั้น] ชื่อว่าผู้รู้.
วิเคราะห์	มนฺ ธาตุ ใน ความรู้, ลบที่สุดธาตุ. เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ.

บาลี	มญฺญติ เอตายา - ติ วา มติ.
คำแปล	อีกอย่างหนึ่ง [ชน] ย่อมรู้ ด้วยปัญญานั่น. เหตุนั้น [ปัญญานั่น] ชื่อว่าเป็นเหตุรู้ [แห่งชน].
วิเคราะห์	มนฺ ธาตุ ใน ความรู้, ลบที่สุดธาตุ. เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ.

บาลี	มนนํ วา มติ.
คำแปล	อีกอย่างหนึ่ง ความรู้ ชื่อว่ามติ
วิเคราะห์	มนฺ ธาตุ ใน ความรู้, ลบที่สุดธาตุ. เป็น ภาวรูป ภาวสาธนะ.

บาลี	สรตี - ติ สติ.
คำแปล	[ธรรมชาติใด] ย่อมระลึก, เหตุนั้น [ธรรมชาตินั้น] ชื่อว่าผู้ระลึก.
วิเคราะห์	สรฺ ธาตุในความ ระลึก. เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ.

บาลี	สรติ เอตายา - ติ วา สติ
คำแปล	อีก อย่างหนึ่ง [ชน] ย่อมระลึกด้วยธรรมชาตินั่น เหตุนั้น [ธรรมชาติ นั่น] ชื่อว่า เป็นเหตุระลึก [แห่งชน].
วิเคราะห์	สรฺ ธาตุในความ ระลึก. เป็นกัตตุรูป กรณสาธนะ.

บาลี	สรณํ วา สติ
คำแปล	อีกอย่างหนึ่ง ความระลึก ชื่อว่าสติ.
วิเคราะห์	สรฺ ธาตุในความ ระลึก. เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ.

บาลี	สมฺปชฺชิตพฺพา - ติ สมฺปตฺติ.
คำแปล	[ธรรมชาติใด] อันเขาพึงถึง พร้อม, เหตุนั้น [ธรรมชาตินั้น] ชื่อว่าอันเขาพึงถึงพร้อม.
วิเคราะห์	สํ เป็น บทหน้า ปทฺ ธาตุ ในความถึง, เอาที่สุดธาตุ เป็น ตฺ เอานิคคหิต เป็น มฺ ด้วยนิคคหิตสนธิ (๓๒), เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ.

บาลี	คจฺฉนฺติ เอตฺถา - ติ คติ.
คำแปล	[ชน ท.] ย่อมไป ในภูมินั่น, เหตุนั้น [ภูมินั่น] ชื่อว่าเป็นที่ไป [แห่งชน ท.].
วิเคราะห์	คมฺ ธาตุ ในความ ไป, ในความถึง, ลบที่สุดธาตุ. เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ.

ตุํ.

บาลี	กาตุํ	คนฺตุํ
คำแปล	เพื่อจะทำ	เพื่อจะไป
วิเคราะห์	กรฺ ธาตุ	คมฺ ธาตุ

ปัจจัยนี้ลงในปฐมาและจตุตถีวิภัตตินาม.

ยุ.

บาลี	เจตยตี - ติ เจตนา.
คำแปล	[ธรรมชาติใด] ย่อมคิด, เหตุนั้น [ธรรมชาตินั้น] ชื่อว่าผู้คิด.
วิเคราะห์	จิตฺ ธาตุ ในความ คิด, พฤทธิ์ อิ เป็น เอ, เอา ยุ เป็น อน, อิตถีลิงค์ ปฐมาวิภัตตินาม เป็น อา (๕๒). เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ.

บาลี	กุชฺฌติ สีเลนา - ติ โกธโน.
คำแปล	[ผู้ใด] ย่อมโกรธ โดยปกติ, เหตุนั้น [ผู้นั้น] ชื่อว่าผู้โกรธโดยปกติ.
วิเคราะห์	กุธฺ ธาตุ ในความ โกรธ, พฤทธิ์ อุ เป็น โอ เป็นกัตตุรูป กัตตุสาธนะ, ลงในตัสสีละ.

บาลี	ภุญฺชิตพฺพนฺ - ติ โภชนํ.
คำแปล	[สิ่งใด] อันเขาพึงกิน, เหตุนั้น [สิ่งนั้น] ชื่อว่าอันเขาพึงกิน.
วิเคราะห์	ภุชฺ ธาตุ ในความ กิน. เป็นกัมมรูป กัมมสาธนะ.

บาลี	คจฺฉิยเต - ติ คมนํ.
คำแปล	[อันเขา] ย่อมไป, เหตุนั้น ชื่อว่า ความไป.
วิเคราะห์	คมฺ ธาตุ ในความ ไป, เป็นภาวรูป ภาวสาธนะ.

บาลี	กโรติ เตนา - ติ กรณํ.
คำแปล	[เขา] ย่อมทำ ด้วยสิ่งนั้น, เหตุนั้น [สิ่งนั้น] ชื่อว่าเป็นเครื่องทำ [แห่งเขา].
วิเคราะห์	กรฺ ธาตุ ในความทำ, เป็น กัตตุรูป กรณสาธนะ.

บาลี	สํวณฺณิยติ เอตายา - ติ สํวณฺณนา.
คำแปล	[เนื้อความ] อันท่าน ย่อมพรรณนาพร้อม ด้วยวาจานั่น, เหตุนั้น [วาจานั่น] ชื่อว่าเป็น เครื่องอันท่านพรรณนาพร้อม [แห่งเนื้อความ].
วิเคราะห์	สํ เป็นบทหน้า วณฺณ ธาตุ ในความ พรรณนา, เป็นกัมมรูป กรณสาธนะ.

บาลี	สยนฺติ เอตฺถา - ติ สยนํ.
คำแปล	[เขา ท.] ย่อมนอนในที่นั่น, เหตุนั้น [ที่นั่น] ชื่อว่าเป็นที่นอน [แห่งเขา ท.]
วิเคราะห์	สี ธาตุ ในความ นอน, พฤทธิ์ อี เป็น เอ แล้วเอาเป็น อยฺ, เป็นกัตตุรูป อธิกรณสาธนะ.

ยุ ปัจจัยนี้ ถ้าธาตุมี รฺ หรือ หฺ อยู่หน้า เป็น อณ, แต่ธาตุ ที่มี หฺ เป็นที่สุด ไม่นิยมเหมือนธาตุที่มี รฺ เป็นที่สุด.

— จบนามกิตก์แต่เท่านี้.