สังขยา

สังขยาคุณนาม [๗๓] ศัพท์ที่เป็นเครื่องกำหนดนับนามนามชื่อ สังขยา. สังขยา แบ่งเป็น ๒ คือ

ปกติสังขยาอย่าง ๑
ปูรณสังขยาอย่าง ๑

ปกติสังขยา

ปกติสังขยานั้น นับโดยปกติ เป็นต้นว่า หนึ่ง สอง สาม สี่ ห้า, สำหรับ นับนามนามให้รู้ว่ามีประมาณเท่าใด เหมือนคำพูดในภาษาของเราว่า คนผู้หนึ่ง ถือสมุด ๒ เล่น ดินสอขาว ๓ แท่ง ดินสอฝรั่ง ๔ แท่ง กระดาษ ๕ แผ่น เดินไป เป็นต้น.

ปูรณสังขยานั้น สำหรับนับนามนาม ที่เต็มในที่นั้น ๆ คือ นับเป็นชั้น ๆ เป็นต้นว่า ที่หนึ่ง ที่สอง ที่สาม ที่สี่ ที่ห้า เหมือนคำพูดในภาษาของเราว่า บุตรชายที่ ๑ ของผู้มีชื่อ ไปเรียนหนังสืออยู่ในสำนักครูที่ ๒ พอถึงปีที่ ๓ ก็สอบไล่ได้ประโยค ที่ ๔ ยังไม่ถึงชั้นที่ ๕ เป็นต้น.

ปกติสังขยานี้ ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์ท่านแบ่งเป็น ๒ พวก ตั้งแต่ เอก ถึง จตุ จัดเป็น สัพพนาม ตั้งแต่ ปญฺจ ไป เป็น คุณนาม. ครั้นข้าพเจ้าจะแยกแสดงเป็น ๒ แผนก ก็เป็นการลำบากนัก เห็นว่าที่เป็นคุณนามมากกว่า จึงรวมมาแสดงเสียที่นี่ทีเดียว. ส่วนปูรณสังขยา เป็น คุณนามแท้.

[๗๔] วิธีนับปกติสังขยา อย่างนี้


เอก - ๑	ทฺวิ - ๒	ติ - ๓
จตุ - ๔	ปญฺจ - ๕	ฉ - ๖
สตฺต - ๗	อฏฺฐ - ๘	นว - ๙
ทส - ๑๐	เอกาทส - ๑๑	ทฺวาทส, พารส - ๑๒
เตรส - ๑๓	จตุทฺทส, จุทฺทส - ๑๔	ปญฺจทส, ปณฺณรส - ๑๕
โสฬส - ๑๖	สตฺตรส - ๑๗	อฏฺฐารส - ๑๘
เอกูนวีสติ, อูนวีส - ๑๙	วีส,วีสติ - ๒๐	เอกวีสติ - ๒๑
ทฺวาวีสติ, พาวิสติ - ๒๒	เตวีสติ - ๒๓	จตุวีสติ - ๒๔
ปญฺจวีสติ - ๒๕	ฉพฺพีสติ - ๒๖	สตฺตวีสติ - ๒๗
อฏฺฐวีสติ - ๒๘	เอกูนตฺตึส, อูนตฺตึส - ๒๙	ตึส, ตึสติ - ๓๐
เอกตฺตึส - ๓๑	ทฺวตฺตึส, พตฺตึส - ๓๒	เตตฺตึส - ๓๓
จตุตฺตึส - ๓๔	ปญฺจตฺตึส - ๓๕	ฉตฺตึส - ๓๖
สตฺตตฺตึส - ๓๗	อฏฺฐตฺตึส - ๓๘	เอกูนจตฺตาฬีส, อูนจตฺตาฬีส - ๓๙
จตฺตาฬีส, ตาฬีส - ๔๐	เอกจตฺตาฬีส - ๔๑	เทวฺจตฺตาฬีส - ๔๒
เตจตฺตาฬีส - ๔๓	จตุจตฺตาฬีส - ๔๔	ปญฺจจตฺตาฬีส - ๔๕
ฉจตฺตาฬีส - ๔๖	สตฺตจตฺตาฬีส - ๔๗	อฏฺฐจตฺตาฬีส - ๔๘
เอกูนปญฺญาส, อูนปญฺญาส - ๔๙	ปญฺญาส, ปณฺณาส - ๕๐	สฏฺฐี - ๖๐
สตฺตติ - ๗๐	อสีติ - ๘๐	นวุติ - ๙๐
สตํ ร้อย - ๑๐๐	สหสฺสํ พัน - ๑๐๐๐	ทสสหสฺสํ หมื่น - ๑๐๐๐๐
สตสหสฺสํ, ลกฺขํ แสน - ๑๐๐๐๐๐	ทสสตสหสฺสํ ล้าน - ๑๐๐๐๐๐๐	โกฏิ โกฏิ - ๑๐,๐๐๐,๐๐๐

เอก

[๗๕] เอก ศัพท์ แจกอย่างนี้:

	ปุํลิงค์	อิตถีลิงค์
	เอก.	เอก.
ป.	เอโก	เอกา
ทุ.	เอกํ	เอกํ
ต.	เอเกน	เอกาย
จ.	เอกสฺส	เอกาย
ปญฺ.	เอกสฺมา เอกมฺหา	เอกาย
ฉ.	เอกสฺส	เอกาย
ส.	เอกสฺมึ เอกมฺหิ	เอกาย

เอก ศัพท์ ใน นปุํสกลิงค์ แจกเหมือนใน ปุํลิงค์ แปลกแต่ ป. เอกํ เท่านั้น.

เอก ศัพท์นี้ ถ้าเป็น สังขยา แจกอย่างนี้, ถ้าเป็น สัพพนาม แจก ได้ทั้ง ๒ วจนะ เหมือน ย ศัพท์ ที่จะกล่าวข้างหน้า [๘๖] แปลก จาก ย ศัพท์ บ้างเล็กน้อย ใน อิตฺ. เอก. จ. ฉ. เอกิสฺสา ส. เอกิสฺสํ.

ทฺวิ - อุภ

[๗๖] ทฺวิ ศัพท์ใน ๓ ลิงค์ อุภ ศัพท์ใน ๓ ลิงค์ แจกอย่างนี้

	พหุ.	พหุ.
ป.	เทฺว	อุโภ
ทุ.	เทฺว	อุโภ
ต.	ทฺวีหิ	อุโภหิ
จ.	ทฺวินฺนํ	อุภินฺนํ
ปญฺ.	ทฺวีหิ	อุโภหิ
ฉ.	ทิวินฺนํ	อุภินฺนํ
ส.	ทฺวีสุ	อุโภสุ

วิธีเปลี่ยนวิภัตติ และ การันต์

๑. เอา ทฺวิ กับ โย เป็น เทฺว ทุเว.
๒. ใน อุภ ศัพท์ เอา โย เป็น โอ.
๓. หิ สุ วิภัตติ อยู่หลัง เอา อ ที่สุด แห่ง อุภ เป็น โอ.
๔. ซ้อน นฺ หน้า นํ วิภัตติ เอา อ ที่สุด แห่ง อุภ เป็น อิ เอา ทฺวินฺนํ เป็น ทุวินฺนํ บ้างก็ได้.
๕. ป. ทุ. เป็น ทุเว บ้าง ก็ได้.

ติ

[๗๗] ติ ศัพท์ แจกอย่างนี้

	ปุํลิงค์	อิตถีลิงค์
	พหุ.	พหุ.
ป.	ตโย	ติสฺโส
ทุ.	ตโย	ติสฺโส
ต.	ตีหิ	ตีหิ
จ.	ติณฺณํ ติณฺณนฺนํ	ติสฺสนฺนํ
ปญฺ.	ตีหิ	ตีหิ
ฉ.	ติณฺณํ ติณฺณนฺนํ	ติสฺสนฺนํ
ส.	ตีสุ	ตีสุ

ติ ศัพท์ ใน นุปํ. แจกเหมือนใน ปุํ. แปลกแต่ ป. ทุ. ตีณิ เท่านั้น

วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์

๑. เอา ติ กับ โย ใน ปุํ. เป็น ตโย, ใน อิตฺ. เป็น ติสฺโส, ใน นปุํ. เป็น ตีณิ.
๒. เอา นํ ใน ปุํ. นปุํ. กับ อิ ที่สุด แห่ง ติ เป็น อิณฺณํ อิณฺณนฺนํ, ใน อิต. เอา นํ เป็น สฺสนฺนํ.

จตุ

[๗๘] จตุ ศัพท์ แจกอย่างนี้

	ปุํลิงค์	อิตถีลิงค์
	พหุ.	พหุ.
ป.	จตฺตาโร จตุโร	จตสฺโส
ทุ.	จตฺตาโร จตุโร	จตสฺโส
ต.	จตูหิ	จตูหิ
จ.	จตุนฺนํ	จตสฺสนฺนํ
ปญฺ.	จตูหิ	จตูหิ
ฉ.	จตุนฺนํ	จตสฺสนฺนํ
ส.	จตูสุ	จตูสุ

จตุ ศัพท์ ใน นปุํ. แจกเหมือนใน ปุํ. แปลกแต่ ป. ทุ. จตฺตาริ เท่านั้น.

วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์

๑. เอา จตุ กับ โย ใน ปุํ. เป็น จตฺตาโร จตุโร, ใน อิตฺ. เป็น จตสฺโส, ใน นปุํ. เป็น จตฺตาริ.
๒. ในอิตฺ. เอา นํ เป็น สฺสนฺนํ แล้วเอา อุ แห่ง จตุ เป็น อ.

ปญฺจ

[๗๙] ปญฺจ ใน ๓ ลิงค์ แจกอย่างนี้

	พหุ.	วิธีเปลี่ยนวิภัตติและการันต์
ป.	ปญฺจ	[ลบโย]
ทุ.	ปญฺจ
ต.	ปญฺจหิ	[ไม่ทีฆะ]
จ.	ปญฺจนฺนํ
ปญฺ.	ปญฺจหิ
ฉ.	ปญฺจนฺนํ
ส.	ปญฺจสุ	[ไม่ทีฆะ]

ตั้งแต่ ฉ ถึง อฏฺฐารส แจกอย่างนี้.

เอกูนวีส

เอกูนวีส ใน อิตถีลิงค์ แจกอย่างนี้

	เอก.	วิธีเปลี่ยนวิภัตติและการันต์
ป.	เอกูนวีสํ	[ลงนิคหิต]
ทุ.	เอกูนวีสํ
ต.	เอกูนวีสาย
จ.	เอกูนวีสาย
ปญฺ.	เอกูนวีสาย
ฉ.	เอกูนวีสาย
ส.	เอกูนวีสาย

ตั้งแต่ วีส ถึง ปญฺญาส แจกอย่างนี้.

ปูรณสังขยา

[๘๐] ปูรณสังขยา นับในลิงค์ทั้ง ๓ อย่างนี้

ปุํลิงค์	อิตถีลิงค์	นปุํสกลิงค์	คำแปล
ปฐโม	ปฐมา	ปฐมํ	ที่ ๑
ทุติโย	ทุติยา	ทุติยํ	ที่ ๒
ตติโย	ตติยา	ตติยํ	ที่ ๓
จตุตฺโถ	จตุตฺถี-ถา	จตุตฺถํ	ที่ ๔
ปญฺจโม	ปญฺจมี-มา	ปญฺจมํ	ที่ ๕
ฉฏฺโฐ	ฉฏฺฐี-ฐา	ฉฏฺฐํ	ที่ ๖
สตฺตโม	สตฺตมี-มา	สตฺตมํ	ที่ ๗
อฏฺฐโม	อฏฺฐมี-มา	อฏฺฐมํ	ที่ ๘
นวโม	นวมี-มา	นวมํ	ที่ ๙
ทสโม	ทสมี-มา	ทสมํ	ที่ ๑๐
เอกาทสโม	เอกาทสี-สึ	เอกาทสมํ	ที่ ๑๑
ทฺวาทสโม,พารสโม	ทฺวาทสี,พารสี	ทฺวาทสมํ,พารสมํ	ที่ ๑๒
เตรสโม	เตรสี	เตรสมํ	ที่ ๑๓
จตุทฺทสโม	จตฺทฺทสี-สึ	จตุทฺทสมํ	ที่ ๑๔
ปณฺณรสโม	ปณฺณรสี-สึ	ปณฺณรสมํ	ที่ ๑๕
โสฬสโม	โสฬสี	โสฬสมํ	ที่ ๑๖
สตฺตรสโม	สตฺตรสี	สตฺตรสมํ	ที่ ๑๗
อฏฺฐารสโม	อฏฺฐารสี	อฏฺฐารสมํ	ที่ ๑๘
เอกูนวีสติโม	เอกูนวีสติมา	เอกูนวีสติมํ	ที่ ๑๙
วีสติโม	วีสติมา	วีสติมํ	ที่ ๒๐

ปูรณสังขยา ที่แสดงมาพอเป็นตัวอย่างนี้ แจกตามแบบ การันต์ใน ๓ ลิงค์ ศัพท์ใดเป็นลิงค์ใด มีการันต์อย่างใด จงแจกตามลิงค์นั้นตามการันต์นั้น เทอญ.