กติปยศัพท์ ๑
[๖๐] ศัพท์เหล่าใดที่ข้าพเจ้าได้ว่าไว้ข้างต้น [๔๖] ว่า “มี วีธีแจกอย่างหนึ่งต่างหาก” ในศัพท์เหล่านั้น บางพวกก็มีวิธีแจกเฉพาะตน ๆ ศัพท์เดียว ไม่สาธารณะทั่วไปแก่ศัพท์อื่น บางเหล่า ก็มีวิธีแจกใช้ได้ในศัพท์อื่นบ้างเล็กน้อยไม่มากนัก.
ข้าพเจ้าแสดงใน ที่นี้แต่ศัพท์ใช้มากในบาลีภาษาอย่างเดียว เพราะจะแสดงให้สิ้นเชิง ก็จะเป็นเหตุให้ผู้ศึกษาฟั่นเฝือนัก. ในศัพท์ที่จะแจกต่อไปนี้ บางศัพท์ ก็เป็นลิงค์เดียว บางศัพท์ก็เป็น ๒ ลิงค์ จงดูในส่วนแห่งลิงค์ ที่กล่าวไว้ข้างต้น ๓๘ เถิด.
ในที่นี้จะแสดงแต่แบบที่ไม่เหมือน ด้วยแบบซึ่งแจกแล้วข้างต้นเท่านั้น, ศัพท์ใดที่เป็น ๒ ลิงค์แจกไว้แต่ลิงค์เดียว พึงเข้าใจว่า อีกลิงค์หนึ่งแจกตามการันต์ที่มีมาแล้วในลิงค์ทั้ง ๓ เหมือนหนึ่ง ราช ศัพท์ เป็น ๒ ลิงค์ จะแจกแต่แบบที่เป็น ปุํลิงค์ แบบที่เป็นอิตถีลิงค์ จะไม่แจกเพราะ ราช ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ เป็น ราชินี มีวิธีแจกเหมือน อี การันต์ ในอิตถีลิงค์ ข้างต้น.
ศัพท์ที่จะแจกต่อไปนี้ คือ อตฺต, พฺรหฺม, ราชล ภควนฺตุ, อรหนฺต, ภวนฺต, สตฺถุ, ปิตุ, มาตุ, มน, กมฺม, โค.
อตฺต
[๖๑] อตฺต [ตน] เป็น ปุํลิงค์ แจกอย่างนี้
| เอก. | วิธีเปลี่ยนวิภัตติและการันต์ | |
|---|---|---|
| ป. | อตฺตา | ๑. เอา อ ที่สุดแห่ง อตฺต กับ สิ เป็น อา. |
| ทุ. | อตฺตานํ | ๒. เอา อ กับ อํ เป็น อานํ. |
| ต. | อตฺตนา | ๓. คง นา วิภัตติไว้ตามเดิม. |
| จ. | อตฺตโน | ๔. เอา ส วิภัตติ เป็น โน. |
| ปญฺ. | อตฺตนา | ๕. เอา สฺมา วิภัตติ เป็น นา. |
| ฉ. | อตฺตโน | ๖. เอา ส วิภัตติ เป็น โน. |
| ส. | อตฺตนิ | ๗. เอา สฺมึ วิภัตติ เป็น นิ. |
| อา. | อตฺต | ๘. อตฺต |
อตฺต ศัพท์นี้ เป็นเอกวจนะ อย่างเดียว ไม่มีพหุวจนะ.
พฺรหฺม
[๖๒] พฺรหฺม [หรหม] เป็น ปุํลิงค์ แจกอย่างนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | พฺรหฺมา | พฺรหฺมาโน |
| ทุ. | พฺรหฺมานํ | พฺรหฺมาโน |
| ต. | พฺรหฺมุนา | พฺรหฺเมหิ พฺรหฺเมภิ |
| จ. | พฺรหฺมุโน | พิรหฺมานํ |
| ปญฺ. | พฺรหฺมุนา | พฺรหฺเมหิ พฺรหฺเมภิ |
| ฉ. | พฺรหฺมุโน | พฺรหฺมานํ |
| ส. | พฺรหฺมนิ | พฺรหฺเมสุ |
| อา. | พฺรหฺเม | พฺรหฺมาโน |
วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์
- ๑. เอา อ ที่สุด แห่ง พฺรหฺม กับ สิ เป็น อา, กับ โย เป็น อาโน.
- ๒. เอา อ กับ อํ เป็น อานํ.
- ๓. นา ส อยู่หลัง เอา อ ที่สุด แห่ง พฺรหฺม เป็น อุ แล้วคง นา ไว้, เอา ส เป็น โน, ถ้าไม่เอา ส เป็น โน ไม่ต้องเอา อ เป็น อุ.
- ๔. เอา สฺมา วภัตติ เป็น นา.
- ๕. เอา สฺมึ วิภัตติ เป็น นิ.
- ๖. เอา อาลปนะ เอกวจนะ เป็น เอ.
ราช
[๖๓] ราช [พระราช] เป็น ทฺวิลิงค์ ใน ปุํลิงค์ แจกอย่างนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | ราชา | ราชาโน |
| ทุ. | ราชานํ | ราชาโน |
| ต. | รญฺญา | ราชูหิ ราชูภิ |
| จ. | รญฺโญ ราชิโน | รญฺญํ ราชูนํ |
| ปญฺ. | รญฺญา | ราชูหิ ราชูภิ |
| ฉ. | รญฺโญ ราชิโน | รญฺญํ ราชูนํ |
| ส. | รญฺเญ ราชินิ | ราชูสุ |
| อา. | ราช | ราชาโน |
วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์
- ๑. เอา อ ที่สุดแห่ง ราช กับ สิ เป็น อา, กับ โย เป็น อาโน.
- ๒. เอา อ กับ อํ เป็น อานํ.
- ๓. เอา ราช กับ นา เป็น รญฺญา, หิ นํ สุ อยู่หลัง เอา อ แห่ง ราช เป็น อุ แล้ว ทีฆะ.
- ๔. เอา ราช กับ ส เป็น รญฺโญ ราชิโน, กับ นํ เป็น รญฺญํ.
- ๕. สุมา วิภัตติ มีคติ แห่ง นา วิภัตติ.
- ๖. เอา ราช กับ สฺมึ เป็น รญฺเญ ราชินิ.
มหาราช
ศัพท์สมาส มี ราช ศัพท์ เป็นที่สุด เหมือน มหาราช แจก อย่างนี้ก็ได้.
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | มหาราชา | มหาราชาโน |
| ทุ. | มหาราชํ | มหาราเช |
| ต. | มหาราเชน | มหาราเชหิ มหาราเชภิ |
| จ. | มหาราชสฺส มหาราชาย มหาราชตฺถํ | มหาราชานํ |
| ปญฺ. | มหาราชสฺมา มหาราชมฺหา มหาราชา | มหารเชหิ มหาราเชภิ |
| ฉ. | มหาราชสฺส | มหาราชานํ |
| ส. | มหาราชสฺมึ มหาราชมฺหิ มหาราเช | มหาราเชสุ |
| อา. | มหาราช | มหาราชาโน |
ศัพท์เหล่านี้ แจกเหมือน มหาราช.
| อนุราช - พระราชาน้อย | นาคราช - นาคผู้พระราชา |
| อภิราช - พระราชายิ่ง | มิคราช - เนื้อผู้พระราชา |
| อุปราช - อุปราช | สุปณฺณราช - ครุฑผู้พระราชา |
| จกฺกวตฺติราช - พระราชจักรพรรดิ | หํสราช - หงส์ผู้พระราชา |
| เทวราช - เทวดาผู้พระราชา |
ภควนฺตุ
[๖๔] ภควนฺตุ [พระผู้มีพระภาค] เป็นปุํลิงค์ แจกอย่างนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | ภควา | ภควนฺตา ภควนฺโต |
| ทุ. | ภควนฺตํ | ภควนฺเต ภควนฺโต |
| ต. | ภควตา | ภควนฺเตหิ ภควนฺเตภิ |
| จ. | ภควโต | ภควตํ ภควนฺตานํ |
| ปญฺ. | ภควตา | ภควนฺเตหิ ภควนฺเตภิ |
| ฉ. | ภควโต | ภควตํ ภควนฺตานํ |
| ส. | ภควติ ภควนฺเต | ภควนฺเตสุ |
| อา. | ภคว ภควา | ภควนฺตา ภควนฺโต |
วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์
- ๑. เอา นฺตุ ปัจจัย เป็น นฺต ได้.
- ๒. เอา นฺตุ กับ สิ เป็น อา, เอา โย เป็น อา เป็น โอ.
- ๓. เอา นฺตุ กับ นา เป็น ตา, กับ ส เป็น โต, กับ นํ เป็น ตํ, กับ สฺมึ เป็น ติ.
- ๔. สฺมา มีคติแห่ง นา.
- ๕. เอา นฺตุ กับ อาลปนะ เอก. เป็น อ เป็น อา, แบบนี้ เอา อุ ที่ นฺตุ เป็น อ แล้วแจกเหมือน อ การันต์ ใน ปุํ. บ้างก็ได้.
ศัพท์เหล่านี้ แจกเหมือน ภควนฺตุ.
| อายสฺมนฺตุ - คนมีอายุ | ธิติมนฺตุ - คนมีปัญญา | คุณวนฺตุ - คนมีคุณ |
| ปญฺญวนฺตุ - คนมีปัญญา | จกฺขุมนฺตุ - คนมีจักษุ | ปุญฺญวนฺตุ - คนมีบุญ |
| ชุติมนฺตุ - คนมีความโพลง | พนฺธุมนฺตุ - คนมีพวกน้อง | ธนวนฺตุ - คนมีทรัพย์ |
| สติมนฺตุ - คนมีสติ |
ศัพท์นี้ เมื่อพิจารณาตามลักษณะ ก็เป็นคุณนามแจกได้ทั้ง ๓ ลิงค์ แต่อาศัย ภควนฺตุ ศัพท์ ท่านใช้เฉพาะแต่ปุํลิงค์อย่างเดียว ไม่ใช้ ใน อิตถีลิงค์ และ นปุํสกลิงค์ จึงสงเคราะห์เข้าเป็นนามนามเสีย ใช้ เป็นบทคุณของศัพท์อื่นไม่ได้.
ศัพท์อื่นนอกจากนี้มี คุณวนฺตุ เป็นต้น เป็นคุณนามแท้ แจกได้ทั้ง ๓ ลิงค์, ปุํลิงค์ แจกเหมือน ภควนฺตุ, อิตถีลิงค์ เป็น คุณวนฺตี แจกอย่าง อี การันต์ ใน อิตถีลิงค์, นปุํสกลิงค์ ป. เอก. คุณวํ คุณวนฺตํ. อา. เอก. คุณว, ป. ทุ. อา. พหุ. คุณวนฺตานิ เหลือนั้นเหมือน ภควนฺตุ.
อรหนฺต
อรหนฺต พระอรหันต์ เป็น ทฺวิลิงค์, ในปุํลิงค์ แจกเหมือน ภควนฺตุ แปลกแต่ ป. เอก. อรหา อรหํ เท่านั้น.
ภวนฺต
[๖๕] ภวนฺต [ผู้เจริญ] เป็น ทฺวิลิงค์ ใน ปุํลิงค์ แจก อย่างนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | ภวํ | ภวนฺตา ภวนฺโต |
| ทุ. | ภวนฺตํ | ภวนฺเต ภวนฺโต |
| ต. | ภวตา โภตา | ภวนฺเตหิ ภวนฺเตภิ |
| จ. | ภวโต โภโต | ภวตํ ภวนฺตานํ |
| ปญฺ. | ภวตา โภตา | ภวนฺเตหิ ภวนฺเตภิ |
| ฉ. | ภวโต โภโต | ภวตํ ภวนฺตานํ |
| ส. | ภวนฺเต | ภวนฺเตสุ |
| อา. | โภ | ภวนฺตา ภวนฺโต โภนฺตา โภนฺโต |
วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และการันต์
- ๑. เอา นฺต กับ สิ เป็น อํ.
- ๒. เอา ภว เป็น โภ ได้บ้าง.
- ๓. อาลปนะ เอก. เอา ภวนฺต เป็น โภ.
- ๔. นอกนั้นเหมือน ภควนฺตุ.
ศัพท์ที่มี อนฺต เป็นที่สุด บางวิภัตติ จะแจกเหมือน อ การันต์ ใน ปุํ. นปุํ. ก็ได้ เพราะเป็นการง่ายจึงไม่แสดงไว้ในที่นี้.
สตฺถุ
[๖๖] สตฺถุ [ผู้สอน] เป็น ปุํลิงค์ แจกอย่างนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | สตฺถา | สตฺถาโร |
| ทุ. | สตฺถารํ | สตฺถาโร |
| ต. | สตฺถารา สตฺถุนา | สตฺถาเรหิ สตฺถาเรภิ |
| จ. | สตฺถุ สตฺถุโน | สตฺถารานํ |
| ปญฺ. | สตฺถารา | สตฺถาเรหิ สตฺถาเรภิ |
| ฉ. | สตฺถุ สตฺถุโน | สตฺถารานํ |
| ส. | สตฺถริ | สตฺถาเรสุ |
| อา. | สตฺถา | สตฺถาโร |
ศัพท์เหล่านี้แจกเหมือน สตฺถุ.
| กตฺตุ - ผู้ทำ | เนตุ - ผู้นำไป | ขตฺตุ - ผู้ขุด | ภตฺตุ - ผู้เลี้ยง, ผัว |
| ญาตุ - ผู้รู้ | วตฺตุ - ผู้กล่าว | ทาตุ - ผู้ให้ | โสตุ - ผู้ฟัง |
| นตฺตุ - หลาน | หนฺตุ - ผู้ฆ่า |
วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และการันต์
- ๑. เอา อุ การันต์ กับ สิ เป็น อา.
- ๒. วิภัตติอื่นนอกจาก สิ และ ส เอา อ การันต์ เป็น อาร แล้ว เอา โย เป็น โอ นา เป็น อา สฺมึ เป็น อิ แล้วลบ อ ที่สุด แห่ง อาร เสีย.
- ๓. ลบ ส บ้างก็ได้.
- ๔. เมื่อเอา สฺมึ เป็น อิ แล้ว ต้องรัสสะ อาร เป็น อร.
- ๕. ศัพท์มี ตุ ปัจจัย เป็นที่สุด ใน ปุํ. แจกอย่างนี้.
ปิตุ
[๖๗] ปิตุ [พ่อ] เป็น ปุํลิงค์ แจกอย่างนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | ปิตา | ปิตโร |
| ทุ. | ปิตรํ | ปิตโร |
| ต. | ปิตรา ปิตุนา | ปิตเรหิ ปิตเรภิ ปิตูหิ ปิตูภิ |
| จ. | ปิตุ ปิตุโน | ปิตรานํ ปิตูนํ |
| ปญฺ. | ปิตรา | ปิตเรหิ ปิตเรภิ ปิตูหิ ปิตูภิ |
| ฉ. | ปิตุ ปิตุโน | ปิตรานํ ปิตูนํ |
| ส. | ปิตริ | ปิตเรสุ ปิตูสุ |
| อา. | ปิตา | ปิตโร |
ภาตุ พี่ชาย น้องชาย, ชามาตุ ลูกเขย, ๒ ศัพท์นี้ แจกเหมือน ปิตุ.
วิธีเปลี่ยนวิภัตติ และการันต์เหมือน สตฺถุ แปลกแต่อาเทศ เป็น อร แทน อาร ในวิภัตติทั้งปวง.
มาตุ
[๖๘] มาตุ [มารดา] เป็นอิตถีลิงค์ แจกอย่างนี้
| เอก. | พหุ. | |
|---|---|---|
| ป. | มาตา | มาตโร |
| ทุ. | มาตรํ | มาตโร |
| ต. | มาตรา มาตุยา | มาตราหิ มาตรภิ มาตูหิ มาตูภิ |
| จ. | มาตุ มาตุยา | มาตรานํ มาตูนํ |
| ปญฺ. | มาตรา | มาตราหิ มาตราภิ มาตูหิ มาตูภิ |
| ฉ. | มาตุ มาตุยา | มาตรานํ มาตูนํ |
| ส. | มาตริ | มาตราสุ มาตูสุ |
| อา. | มาตา | มาตโร |
ธีตุ [ธิดา] แจกเหมือน มาตุ.
วิธีเปลี่ยนวิภัตติ และการันต์เหมือน ปิตุ ต่างแต่แจกตามแบบ ที่เป็น ปุํ. และ อิตฺ. เท่านั้น.