วาจก

(๑๑๕) กิริยาศัพท์ที่ประกอบด้วยวิภัตติ กาล บท วจนะ บุรุษ ธาตุ ดังนี้ จัดเป็นวาจก คือ กล่าวบทที่เป็นประธานของกิริยา ๕ อย่างคือ

กัตตุวาจก ๑
กัมมวาจก ๑
ภาววาจก ๑
เหตุกัตตุวาจก ๑
เหตุกัมมวาจก ๑

กัตตุวาจก

กิริยาศัพท์ใดกล่าวผู้ทำ คือ แสดงว่า เป็นกิริยาของผู้ทำนั้นเอง. กิริยาศัพท์นั้น ชื่อกัตตุวาจก, มีอุทาหรณ์ว่า สูโท โอทนํ ปจติ. พ่อครัว หุงอยู่ ซึ่งข้าวสุก.

อธิบาย:

สูโท [พ่อครัว] เป็นกัตตาผู้ทำ คือเป็นผู้หุง และเป็นบทประธานของกิริยาศัพท์ คือ ปจติ ท่านประกอบปฐมาวิภัตติ.
โอทนํ ซึ่งข้าวสุก เป็นกรรม สิ่งที่บุคคลพึงทำ คือเป็นสิ่งที่ บุคคลพึงหุง ในกิริยาศัพท์ คือ ปจติ ท่านประกอบทุติยาวิภัตติ. กรรมศัพท์ ไม่เป็นสำคัญในวาจก เพราะว่าถ้ากิริยาศัพท์เป็นธาตุมีกรรมเหมือน ปจติ,กรรมศัพท์นั้นก็มี, ถ้ากิริยาศัพท์เป็นธาตุไม่มี กรรม, ก็ไม่มี.
ปจติ เป็นกิริยาอาขยาต, ปจฺ ธาตุ เป็นไปในความ หุง อ ปัจจัย, ติ วัตตมานาวิภัตติ. บอกปัจจุบันกาล, ปรัสสบท, ประถมบุรุษ, เอกวจนะ เป็นกัตตุวาจก กล่าวผู้ทำ คือ บอกว่า เป็นกิริยาของ สูโท ซึ่งเป็นผู้หุง ด้วยเครื่องหมาย คือบุรุษ และ วจนะเสมอด้วยบุรุษและวจนะของ สูโท.

กัมมวาจก

กิริยาศัพท์ใดกล่าวกรรม สิ่งที่บุคคลพึงทำ คือ แสดงว่าเป็น กิริยาของกรรมนั้นเอง. กิริยาศัพท์นั้น ชื่อกัมมวาจก, มีอุทาหรณ์ว่า สูเทน โอทโน ปจิยเต. ข้าวสุก อันพ่อครัว หุงอยู่.

อธิบาย:

สูเทน อันพ่อครัว เป็นกัตตา ผู้ทำ คือเป็นผู้หุง โดย นัยก่อน ในกิริยาศัพท์ คือ ปจิยเต, แปลกแต่ไม่เป็นบทประธาน และท่านประกอบตติยาวิภัตติ.
โอทโน เป็นกรรมโดยนัยก่อน, แต่เป็นประธานของกิริยาศัพท์ คือ ปจิยเต ท่านประกอบปฐมาวิภัตติ.
ปจิยเต เป็นกิริยาอาขยาต, ปจฺ ธาตุ เป็นไปในความหุง, ย ปัจจัย, และ อิ อาคม, เต วัตตมานาวิภัตติ บอกปัจจุบันกาล, อัตตโนบท, ประถมบุรุษ, เอกวจนะ, เป็นกัมมวาจก กล่าวสิ่งที่บุคคล พึงทำ คือ บอกว่าเป็นกิริยาของ โอทโน ที่เป็นของอันบุคคลพึงหุง ด้วยเครื่องหมาย คือ บุรุษและวจนะ อันเสมอกันโดยนัยก่อน.

ภาววาจก

กิริยาศัพท์ใดกล่าวแต่สักว่าความมี ความเป็น เท่านั้น ไม่กล่าวกัตตาและกรรม, กิริยาศัพท์นั้น ชื่อว่า ภาววาจก, มีอุทาหรณ์ว่า เตน ภูยเต อันเขา เป็นอยู่.

อธิบาย :

เตน เป็นกัตตาโดยนัยก่อนใน ภูยเต, ท่านประกอบ ตติยาวิภัตติ.
ภูยเต เป็นกิริยาอาขยาต ภู ธาตุ เป็นไปในความมี ความเป็น, ย ปจจัย, เต วัตตมานาวิภตติ บอกปัจจุบันกาล, อัตตโนบท ประถมบุรุษ, เอกวจนะ, เป็นภาววาจก กล่าวความมี ความเป็น. กิริยาศัพท์ที่เป็นภาววาจกนี้ ต้องเป็นประถมบุรุษ เอกวจนะ อย่างเดียว. ส่วนตัวกัตตา จะเป็นพหุวจนะและบุรุษอื่นก็ได้ ไม่ห้าม.

เหตุกัตตุวาจก

กิริยาศัพท์ใดกล่าวผู้ใช้ให้คนอื่นทำ คือแสดงว่า เป็นกิริยา ของผู้ใช้ให้ผู้อื่นทำนั้น, กิริยาศัพท์นั้นชื่อ เหตุกัตตุวาจก, มีอุทาหรณ์ ว่า สามิโก สูทํ โอทนํ ปาเจติ. นาย ยัง [หรือใช้] พ่อครัว ให้หุงอยู่ ซึ่งข้าวสุก.

อธิบาย :

สามิโก นาย เป็นเหตุกัตตา ผู้ทำอันเป็นเหตุคือ เป็นผู้ใช้ ไม่ได้ทำเอง และเป็นบทประธานของกิริยาศัพท์ คือ ปาเจติ, ท่านประกอบปฐมาวิภัตติ เหมือนกัตตา.
สูทํ ยัง [หรือใช้] พ่อครัว เป็นการิตกรรม คือ กรรมที่เขา ใช้ให้ทำในกิริยาศัพท์ คือ ปาเจติ, ท่านประกอบทุติยาวิภัตติบ้าง ตติยาวิภัตติบ้าง.
โอทนํ ซึ่งข้าวสุก เป็นกรรม ดังกล่าวแล้วในหนหลัง,
ปาเจติ เป็นกิริยาอาขยาต ปจฺ ธาตุ เป็นไปในความหุง, เณ ปัจจัย, ติ วัตตมานาวิภัตติ บอก กาล บท วจนะ บุรุษ ดังก่อน เป็นเหตุกัตตุวาจก กล่าว กัตตุผู้เหตุ คือ บอกว่า เป็นกิริยาของ สามิโก ซึ่งเป็นผู้ใช้หุงนั้น ด้วยเครื่องหมายที่กล่าวแล้ว.

เหตุกัมมวาจก

กิริยาศัพท์ใด กล่าวสิ่งที่เขาใช้ให้บุคคลทำ คือ แสดงว่าเป็น กิริยาของสิ่งนั้น, กิริยาศัพท์นั้น ชื่อเหตุกัมมาวาจก: มีอุทาหรณ์ว่า สามิเกน สูเทน โอทโน ปาจาปิยเต. ข้าวสุก อันนาย ใช้พ่อครัว ให้หุงอยู่.

อธิบาย :

สามิเกน อันนาย เป็นเหตุกัตตา คือ เป็นผู้ใช้ใน กิริยาศัพท์ คือ ปาจาปิยเต, แต่ไม่เป็นประธานของกิริยานั้น, ท่าน ประกอบตติยาวิภัตติ.
สูเทน ใช้พ่อครัว เป็นการิตกรรม ในกิริยาศัพท์ คือ ปาจาปิยเต นั้น, ท่านประกอบตติยาวิภัตติ.
โอทโน ข้าวสุก เป็นเหตุกรรม คือ สิ่งที่เขาใช้บุคคลให้ทำ และเป็นประธานของกิริยาศัพท์ คือ ปาจาปิยเต ท่านประกอบ ปฐมาวิภัตติ.
ปาจาปิยเต เป็นกิริยาอาขยาต ปจฺ ธาตุ เป็นไปในความหุง, ณาเป และ ย ปัจจัย, อิ อาคม, เต วัตตมานาวิภัตติ บอก กาล บท วจนะ บุรุษ ดังก่อน, เป็นเหตุกัมมวาจก กล่าวกรรมผู้เหตุ คือบอกว่า เป็นกิริยาของ โอทโน ซึ่งเป็นของที่เขาใช้ให้บุคคลหุงนั้น ด้วยเครื่องหมายที่กล่าวแล้ว.

วาจกทั้ง ๕ นี้ เป็นสำคัญของเนื้อความทั้งปวงในการพูด หรือแต่งหนังสือ, ถ้าผู้พูดหรือเขียนหนังสือใช้วาจกไม่ถูกต้องแล้ว ก็พาให้ เนื้อความที่ตนประสงค์จะกล่าวนั้น ๆ เสียไป ไม่ปรากฏชัด เพราะฉะนั้น กุลบุตรผู้ศึกษาพึงกำหนดวาจกทั้ง ๕ นี้ให้เข้าในแม่นยำ.