ปกิณณกะ
สนธิในบาลีภาษา
วิธีทำสนธิในบาลีภาษานั้น ท่านไม่นิยมให้เป็นแบบเดียว ซึ่งจะยักเยื้องเป็นอย่างอื่นไม่ได้เหมือนวิธีสนธิในสันสกฤตภาษา ผ่อนให้ตามอัธยาศัยของผู้ทำ จะน้อมไปให้ต้องตามสนธิกิริโยปกรณ์ อย่างหนึ่งอย่างใดที่ตนชอบใจ ถ้าไม่ผิดแล้ว ก็เป็นอันใช้ได้
ส่วนในสันสกฤตนั้น มีวิธีข้อบังคับเป็นแบบเดียว ยักเยื้องเป็นอย่างอื่นไปไม่ได้ จะเลือกเอาวิธีนั้น ซึ่งจะใช้ได้ในบาลีภาษามาเขียนไว้ที่นี้ เพื่อจะได้เป็นเครื่องประดับปัญญาของผู้ศึกษาแต่พอสมควร.
สนธิตามวิธีสันสกฤต
แบบสนธิตามวิธีสันสกฤต [ ๓๕ ] ถ้าศัพท์มีที่สุดเป็น สระ อ หรือ อา ก็ดี อิ หรือ อี ก็ดี อุ หรือ อู ก็ดี สระตามหลังก็เป็นเหมือนกันอย่างนั้น คือ
- ถ้าสระหน้าเป็น อ หรือ อา ก็เป็น อ หรือ อา เหมือนกัน ถ้าสระหน้าเป็น อิ หรือ อี ก็เป็น อิ หรือ อี เหมือนกัน ถ้าสระหน้าเป็น อุ หรือ อู ก็เป็น อุ หรือ อู เหมือนกัน สระ ๒ นั้นผสมกันเข้าเป็นทีฆะ คือ เป็น อา อี อู ตามรูปของตน
- ถ้าสระหน้าเป็น อ หรือ อา สระหลังเป็นสระอื่นไม่เหมือนกัน คือ เป็น อิ อี ก็ดี อุ อู ก็ดี, อ อา กับ อิ อี ผสมกันเข้า เป็น เอ, อ อา กับ อุ อู ผสมกันเข้าเป็น โอ.
- ถ้าสระหน้าเป็น อิ อี หรือ อุ อู สระหลังเป็นสระอื่น มีรูปไม่เสมอกัน เอาสระหน้า คือ อิ อี เป็น ย, อุ อู เป็น ว, ถ้าสระ หน้าเป็น เอ หรือ โอ สระหลังเป็น อ ลบ อ เสีย ถ้าสระหลังเป็น สระอื่นนอกจาก อ, เอา เอ เป็น อย, เอา โอ เป็น อว
อนุสาร คือ นิคคหิต ถ้าพยัญชนะวรรคอยู่หลัง อาเทสเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค ดังกล่าวแล้วข้างต้น [ ๓๒ ].
คำถามชื่อสนธิ
[ ๓๖ ] คำถามชื่อสนธิให้ผู้ศึกษาตอบ
| ๑. | ตตฺร - อยํ - อาทิ | ตตฺรายมาทิ |
| ๒. | ตตฺร - อภิรตึ - อิจฺเฉยฺย | ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย |
| ๓. | ยสฺส - อินฺทฺริยานิ | ยสฺสินฺทฺริยานิ |
| ๔. | จตฺตาโร - อิเม | จตฺตาโรเม |
| ๕. | ตโย - อสฺสุ | ตยสฺสุ |
| ๖. | พนฺธุสฺส - อิว | พนฺธุสฺเสว |
| ๗. | ตถา - อุปมํ | ตถูปมํ |
| ๘. | ปญฺจหิ - อุปาลิ | ปญฺจหุปาลิ |
| ๙. | อิติ - อสฺส | อติสฺส |
| ๑๐. | เต - อสฺส | ตฺยสฺส |
| ๑๑. | วตฺถุ - เอตฺถ | วตฺเถวตฺถ |
| ๑๒. | ปติ - อาหรติ | ปจฺจาหรติ |
| ๑๓. | สาธุ - ทสฺสนํ | สาหุทสฺสนํ |
| ๑๔. | วิตฺติ = อนุภูยเต | วิตฺยานุภูยเต |
| ๑๕. | ตถา - เอว | ตถริว |
| ๑๖. | ขนฺติ - ปรมํ | ขนฺตีปรมํ |
| ๑๗. | โภวาที - นาม | โภวาทินาม |
| ๑๘. | โส - ปญฺญวา | สปฺปญฺญวา |
| ๑๙. | อิธ - ปโมโท | อิธปฺปโมโท |
| ๒๐. | น - ขมติ | นกฺขมติ |
| ๒๑. | ตํ - การุณิกํ | ตงฺการุณิกํ |
| ๒๒. | สนฺตํ - ตสฺส | สนฺตนฺตสฺส มนํ |
| ๒๓. | ตํ - เอว - เอตฺถ | ตญฺญเวตฺถ |
| ๒๔. | สํ - ยุตฺตํ | สญฺยุตฺตํ |
| ๒๕. | เอวรูปํ - อกาสึ | เอวรูปมกาสึ |
| ๒๖. | ยํ - อิทํ | ยทิทํ |
| ๒๗. | น - อิมสฺส | นยิมสฺส วิชฺชา |
| ๒๘. | อชฺช - อคฺเค | อชฺชตคฺเค |
| ๒๙. | อารคฺเค - อิว | อารคฺเคริว |
| ๓๐. | ปร - สหสฺสํ | ปโรสหสฺสํ |
| ๓๑. | อนุ - ถูลานิ | อนุํถูลานิ |
| ๓๒. | วิทูนํ - อคูคํ | วิทูนคฺคํ |
| ๓๓. | พุทฺธานํ - สาสนํ | พุทฺธานสาสนํ |
| ๓๔. | ปุปฺผํ - อสฺสา | ปุปฺผํสา |
| ๓๕. | วุตฺติ - อสฺส | วุตฺยสฺส |
| ๓๖. | เอวํ - อสฺส | เอวํส เต อาสวา |
— จบสนธิแต่เท่านี้.