Skip to content
บาลีคลาสออนดีมานด์ : เรียนรู้บาลีออนไลน์

ปัจจัยแห่งกิริยากิตก์

(๑๔๒) ปัจจัยที่สำหรับประกอบกับกิริยากิตก์นั้น จัดเป็น ๓ พวก เหมือนปัจจัยแห่งนามกิตก์.

๑. กิตปัจจัย๒. กิจจปัจจัย๓. กิตกิจจปัจจัย
อนฺต, ตวนฺตุ, ตาวี.อนีย, ตพฺพ.มาน, ต, ตูน, ตฺวา, ตฺวาน.

ในปัจจัยทั้ง ๓ พวกนั้น

ปัจจัยเป็นเครื่องหมาย
อนฺต, มาน.บอกปัจจุบันนกาล
ตวนฺตุ, ตาวี, ต, ตูน, ตูวา, ตฺวาน.บอกอดีตกาล
อนีย, ตพฺพ.บอกความจำเป็น

กิตปัจจัย

อนฺต.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
สุณนฺโตฟังอยู่สุ ธาตุ ในความฟัง, ณา ปัจจัย สนธิ (๑๙)
กโรนฺโตทำอยู่กรฺ ธาตุ ในความ ทำ, โอ ปัจจัย สนธิ (๑๙)
กเถนฺโตกล่าวอยู่กถฺ ธาตุ ในความ กล่าว, เอ ปัจจัย สนธิ (๑๙)
สุณนฺตีฟังอยู่ (อิตถี.)สุ ธาตุ ในความฟัง, ณา ปัจจัย สนธิ , ลง อี
กโรนฺตีทำอยู่ (อิตถี.)กรฺ ธาตุ ในความ ทำ, โอ ปัจจัย สนธิ , ลง อี
กเถนฺตีกล่าวอยู่ (อิตถี.)กถฺ ธาตุ ในความ กล่าว, เอ ปัจจัย สนธิ , ลง อี

ตวนฺตุ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
สุตวาฟังแล้วสุ ธาตุ ในความฟัง, นาม (๖๔).
ภุตฺตวากินแล้วภุชฺ ธาตุ ในความ กิจ, เอาที่สุดธาตุ เป็น ตฺ, นาม (๖๔).
วุสิตวาอยู่แล้ววสฺ ธาตุ ในความ อยู่, เอา ว เป็น วุ แล้ว ลง อิ, นาม (๖๔).
สุตวตีฟังแล้ว (อิตถี.)สุ ธาตุ ในความฟัง.
ภุตฺตวตีกินแล้ว (อิตถี.)ภุชฺ ธาตุ ในความ กิจ, เอาที่สุดธาตุ เป็น ตฺ.
วุสิตวตีอยู่แล้ว (อิตถี.)วสฺ ธาตุ ในความ อยู่, เอา ว เป็น วุ แล้ว ลง อิ.

ตาวี.

ปุํ.อิตฺ.นปุํ.คำแปล
สุตาวีสุตาวินีสุตาวิฟังแล้ว.
ภุตฺตาวีภุตฺตาวินีภุตฺตาวิกินแล้ว.
วุสิตาวีวุสิตาวินีวุสิตาวิอยู่แล้ว.

กิริยาศัพท์ที่ประกอบด้วยกิตปัจจัยอย่างนี้อยู่หน้ากิริยาอาขยาตโดยมาก พึงเห็นว่าเป็นเหมือนบทวิเสสนะ.

กิจจปัจจัย

อนีย.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
กรณียํอันเขาพึงทำกรฺ ธาตุ ในความ ทำ, เอา น เป็น ณ.
วจนียํอันเขาพึงกล่าววจฺ ธาตุ ในความ กล่าว.
โภชนียํอันเขา พึงกินภุชฺ ธาตุ ในความ กิน, พฤทธิ์ อุ เป็น โอ.

ศัพท์ที่ประกอบด้วยปัจจัยนี้ บางศัพท์ก็ใช้เป็นนามกิตก์บ้าง. อุ. ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิ. เขาเลี้ยงแล้ว ด้วยของควรเคี้ยว ด้วยของควรบริโภค อันประณีต.

ตพฺพ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
กตฺตพฺพํอันเขาพึงทำลบ รฺ ซ้อน ตฺ.
วตฺตพฺพํอัน เขาพึงกล่าววทฺ ธาตุ เอา ทฺ เป็น ตฺ.
ภุญฺชิตพฺพํอันเขา พึงกินลง อิ อาคม.

กิตกิจจปัจจัย.

มาน.

มาน ปัจจัยนี้ มีคติเหมือน อนฺต ก็แต่ว่า ถ้าไม่มี ย ปัจจัย ซึ่งลงในกรรม เป็นกัตตุวาจก, ถ้ามี ย ปัจจัยนั้น เป็นกัมมวาจก อย่างนี้

กัตตุวาจก.กัมมวาจก.
กุรุมาโน - ทำอยู่.กริยมาโน - อันเขาทำอยู่.
ภุญฺชมาโน - กินอยู่.ภุญฺชิยมาโน - อันเขากินอยู่.
วทมาโน - กล่าวอยู่.วุจฺจมาโน - อันเขากล่าวอยู่.

ต.

ธาตุมี มฺ และ นฺ เป็นที่สุด ลบที่สุดธาตุ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
คโตไปแล้วคมฺ ธาตุ ในความ ไป, ความถึง.
รโตยินดีแล้วรมฺ ธาตุ ในความ ยินดี.
ขโตอันเขาขุดแล้วขนฺ ธาตุ ในความ ขุด.
หโตอันเขาฆ่าแล้วหนฺ ธาตุ ในความ ฆ่า.

ธาตุ จฺ, ชฺ, และ ปฺ เป็นที่สุด เอาที่สุดธาตุ เป็น ตฺ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
สิตฺโตอันเขารดแล้วสิจฺ ธาตุ ในความ รด.
วิตฺโตสงัดแล้ววิ+วิจฺ ธาตุ ในความ สงัด.
ภุตฺโตอันเขากินแล้วภุชฺ ธาตุ ในความ กิน.
จตฺโตอันเขาสละแล้วจชฺ ธาตุ ในความ สละ.
คุตฺโตอันเขาคุ้มครองแล้วคุปฺ ธาตุ ในความ คุ้มครอง.
ตตฺโตร้อนแล้วตปฺ ธาตุ ในความ ร้อน.

ธาตุมี อา เป็นที่สุดก็ดี ต เป็นกัมมวาจกก็ดี ลง อิ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
ฐิโตยืนแล้วฐา ธาตุ ในความ ตั้งอยู่.
ปีโตอันเขาดื่มแล้วปา ธาตุ ในความ ดื่ม.
อภิชฺฌิโตอันเขาเพ่งจำเพาะแล้วอภิ+ฌา ธาตุ ในความ เพ่ง.
ภาสิโตอันเขากล่าวแล้วภาสฺ ธาตุ ในความ กล่าว.

— ธาตุ มี ‘อา’ เป็นที่สุด เอาที่สุดธาตุเป็น ‘อี’ บ้าง ‘อิ’ บ้าง.

ธาตุมี ทฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น นฺน แล้วลบ ที่สุดธาตุ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
ฉนฺโนอันเขามุงแล้วฉทฺ ธาตุ ในความ ปิด.
สนฺโนจมแล้วสทฺ หรือ สิทฺ ธาตุ ในความ จม.
รุนฺโนร้องให้แล้วรุทฺ ธาตุ ในความ ร้องไห้.
ฉินฺโนอันเขาตัดแล้ว.ฉิทฺ ธาตุ ในความ ตัด.
ภินฺโนแตกแล้ว.ภิทฺ ธาตุ ในความ แตก.
ทินฺโนอันเขาให้แล้ว.ทา ธาตุ ในความ ให้. (เอา อา ที่ ทา เป็น อิ).

ธาตุมี รฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น ณฺณ แล้วลบ ที่สุดธาตุ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
ชิณฺโณแก่แล้ว.ชิรฺ ธาตุ ในความ คร่ำคร่า.
ติณฺโณข้ามแล้ว.ตรฺ ธาตุ ในความ ข้าม.
ปุณฺโณเต็มแล้ว.ปูรฺ ธาตุ ในความ เต็ม.

ธาตุมี สฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น ฏฺฐ แล้วลบ ที่สุดธาตุ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
ตุฏฺโฐยินดีแล้ว.ตุสฺ ธาตุ ในความ ยินดี.
หฏฺโฐร่าเริงแล้ว.หสฺ ธาตุ ในความ หัวเราะ.
ปวิฏฺโฐเข้าไปแล้ว.ป+วิสฺ ธาตุ ในความ เข้าไป.

ธาตุมี ธฺ และ ภฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น ทฺธ แล้ว ลบที่สุดธาตุ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
พุทโธรู้แล้ว.พุธฺ ธาตุ ในความ รู้.
กุทฺโธโกรธแล้ว.กุธฺ ธาตุ ในความ โกรธ.
รุทฺโธปิดแล้ว.รุธฺ ธาตุ ในความ กั้น.
ลทฺโธอันเขาได้แล้ว.ลภฺ ธาตุ ในความ ได้.
อารทฺโธอันเขาปรารภแล้ว.อา+รภฺ ธาตุ ในความ เริ่ม.

ธาตุมี มฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น นฺต แล้วลบ ที่สุดธาตุ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
ปกฺกนฺโตหลีกไปแล้ว.ป+กมฺ ธาตุ ในความ ก้าวไป.
ทนฺโตทรมานแล้ว.ทมฺ ธาตุ ในความ ทรมาน.
สนฺโตระงับแล้ว.สมฺ ธาตุ ในความ สงบ, ระงับ.

ธาตุมี หฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ต เป็น ฬฺห แล้วลบ ที่สุดธาตุ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
รุฬฺโหงอกแล้ว.รุหฺ ในความ งอก.
มุฬฺโหหลงแล้ว.มุหฺ ธาตุ ในความ หลง.
วุฬฺโหอันน้ำพัดไปแล้ว.วุหฺ ธาตุ ในความ ลอย.

— ศัพท์ที่ประกอบด้วยปัจจัยนี้ บางศัพท์ก็ใช้เป็นนามกิตก์บ้าง เหมือนบทว่า พุทฺโธ เป็นต้น.

ตูนาทิ

ตูน.ตฺวา.ตฺวาน.คำแปล
กาตูน.กตฺวา.กตฺวาน.ทำแล้ว.
คนฺตูน.คนฺตฺวา.คนฺตฺวาน.ไปแล้ว.
หนฺตูน.หนฺตฺวา.หนฺตฺวาน.ฆ่าแล้ว.

อุปสัคอยู่หน้า แปลงปัจจัยทั้ง ๓ เป็น ย.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
อาทายถือเอาแล้ว.อา+ทา ธาตุ ในความ ถือเอา.
ปหายละแล้ว.ป+หา ธาตุ ในความ ละ.
นิสฺสายอาศัยแล้ว.นิ+สี ธาตุ ในความ อาศัย.

ธาตุมี มฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ย กับที่สุดธาตุ เป็น มฺม.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
อาคมฺมมาแล้ว.อา+คมฺ ธาตุ ในความ ไป.
นิกฺขมฺมออกแล้ว.นิ+ขมฺ ธาตุ ในความ ออก.
อภิรมฺมยินดียิ่งแล้ว.อภิ+รมฺ ธาตุ ในความ ยินดี.

อีกอย่างหนึ่ง นิกฺขมฺม นิ+กมฺ ธาตุ ในความ ออก, ก้าวออก.

ธาตุมี ทฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ย กับที่สุดธาตุเป็น ชฺช.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
อุปฺปชฺชเกิดขึ้นแล้ว.อุ+ปทฺ ธาตุ ในความ เกิด.
ปมชฺชประมาทแล้ว.ป+มทฺ ธาตุ ในความ ประมาท.
อจฺฉิชฺชชิงเอาแล้ว.อา+ฉิทฺ ธาตุ ในความ ชิงเอา.

ธาตุมี ธฺ และ ภฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ย กับที่สุดธาตุ เป็น ทฺธา, พฺภ.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
วิทฺธาแทงแล้ว.วิธฺ ธาตุ ในความ แทง.
ลทฺธาได้แล้ว.ลภฺ ธาตุ ในความ ได้.
อารพฺภปรารภแล้ว.อา+รภฺ ธาตุ ในความเริ่ม.

ธาตุมี หฺ เป็นที่สุดอยู่หน้า แปลง ย กับที่สุดธาตุเป็น ยฺห.

บาลีคำแปลวิเคราะห์
ปคฺคยฺหประคองแล้ว.ป+คหฺ ธาตุ ในความ ประคอง.
สนฺนยฺหผูกแล้ว.สํ+นหฺ ธาตุ ในความ ผูก.
อารุยฺหขึ้นแล้ว.อา+รูหฺ ธาตุ ในความ ขึ้น.

แปลง ตฺวา เป็น สฺวา, ตฺวาน เป็น สฺวาน จำเพาะแต่ ทิสฺ ธาตุ อย่างเดียว.

ปัจจัยทั้ง ๓ ตัวนี้ บอกอดีตกาลโดยมากกว่ากาลอื่น จึงได้จัดไว้ในพวกอดีตกาล, ที่บอกกาลอื่น จักมีแจ้งในวากยสัมพันธ์ข้างหน้า และศัพท์ที่ประกอบด้วยปัจจัยทั้ง ๓ ตัวนี้ นำหน้ากิริยาอาขยาตเป็นนิตย์.

คำถามชื่อ สาธนะ ธาตุ ปัจจัย และวาจก

[๑๔๖] คำถามชื่อ สาธนะ ธาตุ ปัจจัย และวาจก ให้ผู้ ศึกษาตอบ.

ถามสาธนะ และ ปัจจัย

ทา ธาตุ ในความ ให้. ทายโก ชื่อคน ทานํ ชื่อกิริยา ทานํ ชื่อเจตนา ทานํ ชื่อของ ทานํ ชื่อที่. ปจฺ ธาตุ ในความ หุง. ปาจโก ชื่อคน ปกฺกํ ชื่อข้าว ปาโก ชื่อหม้อข้าว ปจนํ ชื่อกิริยา ปจนํ ชื่อฟืน. พนฺธ ธาตุ ในความ ผูก. พนฺธโก ชื่อคนผูก พนฺธนํ ชื่อกิริยา พนฺธนํ ชื่อเรือนจำ พนฺธนํ ชื่อโซ่ พนฺโธ ชื่อคนที่เขาผูก.

ทา ธาตุ ในความ ให้.ปจฺ ธาตุ ในความ หุง.พนฺธ ธาตุ ในความ ผูก.
ทายโก - ชื่อคนปาจโก - ชื่อคนพนฺธโก - ชื่อคนผูก
ทานํ - ชื่อกิริยาปกฺกํ - ชื่อข้าวพนฺธนํ - ชื่อกิริยา
ทานํ - ชื่อเจตนาปาโก - ชื่อหม้อข้าวพนฺธนํ - ชื่อเรือนจำ
ทานํ - ชื่อของปจนํ - ชื่อกิริยาพนฺธนํ - ชื่อโซ่
ทานํ - ชื่อที่ปจนํ - ชื่อฟืน.พนฺโธ - ชื่อคนที่เขาผูก.

ถามธาตุปัจจัยและวาจก

ภวิตพฺพํอันเขาพึงมีกถิโตอันเขากล่าวแล้ว
ทิสฺวานเห็นแล้วฉินฺทิยตัดแล้ว
สมฺมุยฺหหลงพร้อมแล้วเทสิโตอันเขาแสดงแล้ว
กถิโตอันเขากล่าวแล้วนิสินฺโนนั่งแล้ว
ฉินฺทิยตัดแล้วปสฺสนฺโตเห็นอยู่
เทสิโตอันเขาแสดงแล้ววนฺโตคายแล้ว
นิสินฺโนนั่งแล้วทิฏฺโฐอันเขาเห็นแล้ว
ปสฺสนฺโตเห็นอยู่วทนฺโตกล่าวอยู่
วนฺโตคายแล้วสิทฺโธสำเร็จแล้ว
ทิฏฺโฐอันเขาเห็นแล้วสุตฺวาฟังแล้ว
วทนฺโตกล่าวอยู่พทฺโธเนื่องแล้ว
สิทฺโธสำเร็จแล้วลทฺธานได้แล้ว
สุตฺวาฟังแล้วภนฺโตหมุนแล้ว
พทฺโธเนื่องแล้วทิสฺวาเห็นแล้ว
ลทฺธานได้แล้วอากิณฺโณเกลื่อนกล่นแล้ว
ภนฺโตหมุนแล้วโอกฺกมฺมก้าวลงแล้ว
ทิสฺวาเห็นแล้ววนฺทนีโยอันเขาพึงไหว้
อากิณฺโณเกลื่อนกล่นแล้วโอคาฬฺโหหยั่งลงแล้ว
โอกฺกมฺมก้าวลงแล้ววนฺทนีโยอันเขาพึงไหว้

— จบกิตก์แต่เท่านี้.