อัพยยศัพท์

[๙๑] ยังมีศัพท์อีกจำพวกหนึ่ง จะแจกด้วยวิภัตติทั้ง ๗ แปลงรูป ไปต่างๆ เหมือนนามทั้ง ๓ ไม่ได้ คงรูปอยู่เป็นอย่างเดียว ศัพท์ เหล่านี้เรียกว่า อัพยยศัพท์ ๆ นี้ เป็นอุปสัคบ้าง นิบาตบ้าง ปัจจัย บ้าง.

อุปสัค

อุปสัคนั้น สำหรับใช้นำหน้านามและกิริยาให้วิเศษขึ้น เมื่อนำหน้านาม มีอาการคล้ายคุณศัพท์ เมื่อนำหน้ากิริยา มีอาการคล้ายกิริยาวิเสสนะ.

	คำแปล	อุทาหรณ์
อติ	ยิ่ง, เกิน, ล่วง	อติสุนฺทโร ดี ยิ่ง อติกฺกมติ ย่อมก้าวล่วง,เกิน
อธิ	ยิ่ง, ใหญ่, ทับ	อธิสกฺกาโร สักการะยิ่ง อธิปติ นายใหญ่ อธิเสติ นอนทับ
อนุ	น้อย, ภายหลัง, ตาม	อนุนายโก นายกน้อย อนุโช ผู้เกิดในภายหลัง [น้อง] อนุคจฺฉติ ไปตาม
อป	ปราศ, หลีก	อปเนติ นำปราศ อปคจฺฉติ หลีกไป
อปิ, ปิ	หรือ, ใกล้, บน	อปิกจฺโฉ ใกล้รักแร้ อปิกณฺโณ ใกล้หู อปิธานํ เครื่องวาง ข้างบน [ฝาปิด] ปิทหติ วางข้างบน [ปิด]
อภิ	ยิ่ง, ใหญ่, จำเพาะ, ข้างหน้า	อภิปฺปสนฺโน เลื่อมใสยิ่ง อภิภู ผู้เป็นใหญ่ อภิชฺฌา ความ เพ่งเฉพาะ [โลภ] อภิกฺกโม ความก้าวไปข้างหน้า
อว, โอ	หรือ, ลง	อวํสิโร มีหัวลง โอตรติ หยั่งลง
อา	ทั่ว, ยิ่ง, กลับความ	อาปูรติ เต็มทั่ว อาภาติ สว่างยิ่ง คจฺฉติ ไป อาคจฺฉติ มา เนติ นำไป อาเนติ นำมา
อุ	ขึ้น, นอก	อุคฺคจฺฉติ ขึ้นไป อุปฺปโถ นอกทาง
อุป	เข้าไป, ใกล้, มั่น	อุปจินาติ เข้าไปสั่งสม อุปคจฺฉติ ไปใกล้ อุปาทิยติ ถือมั่น
ทุ	ชั่ว, ยาก	ทุคฺคนฺโธ กลิ่นชั่ว ทุกฺกรํ ทำยาก
นิ	เข้า, ลง, ไม่มี, ออก	นิคจฺฉติ เข้าถึง นิกฺชฺฌติ งอเข้า นิขนติ ขุดลง นิทหติ ตั้งลง ฝัง
นิ	ไม่มี, ออก	นิรนฺตรโย ไม่มีอันตราย นิกฺกฑฺฒติ ฉุดออก
ป	ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก	ปชานาติ รู้ทั่ว ปาเชติ ไปข้างหน้า ขับไป ปภวติ เกิดมีก่อน ปคฺฆรติ ไหลออก
ปฏิ	เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ	ปติฏฺฐาติ ตั้งจำเพาะ ปฏิวจนํ คำตอบ ปฏิโสตํ ทวนกระแส ปจฺจาคจฺฉติ กลับมา
ปรา	กลับความ	ชโย ความชนะ ปราชโย ความแพ้ ภโว ความเจริญ ปราภโว ความฉิบหาย
ปริ	รอบ	ปริญฺญา ความรอบรู้ ปริพฺภมติ หมุนรอบ
วิ	วิเศษ, แจ้ง, ต่าง	วิชานิติ รู้ แจ้ง วิวิโธ มีอย่างต่างๆ วิเศษ
สํ	พร้อม, กับ, ดี	สญฺจรติ เที่ยวไป พร้อม สญฺฉวี มีผิวดี
สุ	ดี, งาม, ง่าย	สุนกฺขตฺตํ ฤกษ์ดี สุเนตฺโต คนมีตางาม สุกรํ ทำง่าย

ในสัททนีติว่า กมฺ ปทวิกฺเขเป คือ ภมฺ ธาตุ ในอรรถว่า ก้าวไป, ย่างไป เมื่อมี นิ นำหน้า สำเร็จรูปเป็น นิกฺกมติ, นิกฺขมติ.

ในอุปสัคเหล่านี้ บางตัวนำหน้ากิริยาแล้ว ก็ชักให้กิริยามีเนื้อความต่างไปจากความเดิม เหมือนคำว่า สํวรติ ปิด มี วิ นำหน้า เป็น วิวาติ มีเนื้อความวิปริตจากเดิม ประสงค์เอาความว่า “ปิด” ขมติ ย่อมอดทน มี นิ นำหน้า เป็น นิกฺขมติ ประสงค์ความว่า “ย่อมออก” เป็นต้น.

นิบาต

[๙๒] นิบาต นั้น สำหรับลงในระหว่างนามศัพท์บ้าง กิริยาศัพท์บ้าง บอกอาลปนะ กาล ที่ ปริเฉท อุปไมย ปฏิเสธ ความได้ยินเล่าลือ ความปริกัป ความถาม ความรับ ความเตือน เป็นต้น ข้าพเจ้าจัดรวมไว้เป็นพวก ๆ พอเป็นที่สังเกต.

นิบาตบอกอาลปนะ


อคฺเฆ, ยคฺเฆ - สรวมชีพ,ขอเดชะ	ภนฺเต, ภทนฺเต - ข้าแต่ท่านผู้เจริญ	ภเณ - แนะพนาย
อมฺโภ - แน่ะผู้เจริญ	อาวุโส - แน่ะท่านผู้มีอายุ	เร, อเร - เว้ย, โว้ย
เห - เฮ้ย	เช - แนะแม่, แนะสาวใช้

— อคฺเฆ เป็นคำสำหรับร้องเรียก ให้คนสูงกว่าตนตั้งใจฟังคำที่ผู้พูดประสงค์จะว่า ไม่มีคำแปลในภาษาของเราให้ตรงกันได้ และคำเช่นนี้ ก็ไม่ใคร่มีใช้นักในภาษาของเรา เห็นมีอยู่แต่คำทูลพระเจ้าแผ่นดินว่า “สรวมชีพ” หรือ “ขอเดชะ” ซึ่งเป็นคำพูดเพื่อจะให้พระจ้าแผ่นดิน ตั้งพระราชหฤทัยฟังคำที่จะพูดต่อไป.

— คำว่า “ยคฺเฆ” มีอธิบายอย่างนั้น แต่จะว่าตรงกันแท้ไม่ได้ เพราะคำว่า “สรวมชีพ” และ “ขอเดชะ” ใช้ได้แต่ทูลพระเจ้าแผ่นดิน ใช้ทูล เจ้านายหรือกราบเรียนท่านเสาบดีอื่นไม่ได้ แต่คำว่า “ยคฺเฆ” บ่าย ใช้พูดกับนายก็ได้ อุ. “ยคฺเฆ เทว ชาเนยฺยาสิ. ขอเดชะ ข้าแต่เทวดา พระองค์ พึงทรงทราบ.”

— ภนฺเต, ภทนฺเต ๒ นี้ เป็นคำสำหรับคฤหัสถ์เรียกบรรพชิต ด้วยเคารพ หรือ บรรพชิตผู้อ่อนพรรษากว่า เรียกบรรพชิตผู้แก่กว่า อุ.

“กตฺมํ ปน ภนฺเต คนฺถธุรํ ? ภันเต ก็ คันถธุระ เป็นไฉน ?
ภทนฺเตติ เต ภิกฺขู ภควโต [วจนํ] ปจฺจสฺโสสุํ. ภิกษุ ท. เหล่านั้น ฟังตอบแล้ว [ซึ่งคำ] แห่งพระผู้มีพระภาคเจ้า ว่า ภทันเต ดังนี้”

ในภาษาของเราท่านบัญญัติให้แปลว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ.

— ภเณ เป็นคำสำหรับคนสูงกว่า พูดกับคนผู้ที่อยู่ในบังคับตน เช่น พระเจ้าแผ่นดิน รับสั่งแก่ข้าราชการ

อุ. “ทุกฺกรํ ภเณ พฺราหฺมเณน กตํ. ภเณ กรรมอันบุคคล ทำได้ยาก อันพราหมณ์ ทำแล้ว”

ในภาษาของเราท่านบัญญัติให้แปลว่า “พนาย.”

— อมฺโภ เป็นคำสำหรับเรียกชายด้วยวาจาอันอ่อนหวานในภาษาของเรา ท่านบัญญัติให้แปลว่า “แน่ะผู้เจริญ.”

อุ. “อมฺโภ กุมารา เอส สาลิกโปตโก, ตํ คณฺหถ. แน่ะกุมาร ท. ผู้เจริญ นั่น ลูกนกสาลิกา [เจ้า ท.] จงจับเอาซึ่งมัน.”

— อาวุโส เป็นคำสำหรับบรรพชิตที่มีพรรษามากกว่า เรียกบรรพชิตที่มีพรรษาน้อยกว่า และสำหรับบรรพชิตเรียกคฤหัสถ์.

อุ. “มา อุวุโส เอวํ อวจ. อาวุโส [ท่าน] อย่า ได้กล่าวแล้ว อย่างนั้น”

ในภาษาของเราท่านบัญญัติให้แปลว่า “แน่ะท่านผู้มีอายุ.”

— เร, อเร ๒ นี้ เป็นคำสำหรับร้องเรียกคนเลวทราม ตรงกับภาษาของเรา ว่า “เว้ย, โว้ย”

อุ. “อเร ขุชฺเช, แน่ะหญิงค่อม เว้ย. ติฏฺฐ เร. จงหยุด โว้ย.”

— เห เป็นคำสำหรับร้องเรียกคนเลว ตรงกับภาษาของเราว่า “เฮ้ย”

อุ. “เห มลฺลิกา กสฺมา เอวรูปมกาสิ. เฮ้ย แน่ะนางมัลลิกา เหตุไร [เจ้า] ได้ทำแล้ว ซึ่งกรรมมีอย่างนี้เป็นรูป.”

— เช เป็นคำสำหรับนายเรียกหญิงสาวใช้

อุ. “หนฺท เช อิมํ ภณฺฑํ คณฺหาหิ. เอาเถิด แม่ [เจ้า] จงถือ ซึ่งภัณฑะ สิ่งนี้.”

คำว่า “แม่” นั้น ไม่ตรงกับ เช ทีเดียว เป็นแต่ยืมมาใช้ เพราะคำว่า “แม่” ใช้ได้ทั่วไปมาก เป็นต้นว่า มารดาบิดาเรียกธิดา บุตรธิดาเรียกมารดา นายเรียกสาวใช้เป็นคำอ่อนหวาน.

นิบาตบอกกาล


อถ - ครั้งนั้น	หิยฺโย - วันวาน	ปาโต - เช้า
เสฺว - วันพรุ่ง	ทิวา - วัน	สมฺปติ - บัดเดี๋ยวนี้
สายํ - เย็น	อายตึ - ต่อไป	สุเว - ในวัน
อุทฺธํ - เบื้องบน	อโธ - เบื้องต่ำ	อุปริ - เบื้องบน
เหฏฺฐา - ภายใต้	อนฺตรา - ระหว่าง	โอรํ - ฝั่งใน
อนฺโต - ภายใน	ปารํ - ฝั่งนอก	ติโร - ภายนอก
หุรํ - โลกอื่น	พหิ - ภายนอก	สมฺมุขา - ต่อหน้า
พหิทฺธา - ภายนอก	ปรมฺมุขา - ลับหลัง	พาหิรา - ภายนอก
รโห - ที่ลับ

นิบาตบอกปริจเฉท


กีว - เพียงไร	ยาวตา - มีประมาณเพียงใด	ยาว - เพียงใด
ตาวตา - มีประมาณเพียงนั้น	ตาว - เพียงนั้น	กิตฺตาวตา - มีประมาณเท่าใด
ยาวเทว - เพียงใดนั่นเทียว	เอตฺตาวตก - มีประมาณเท่านั้น	ตาวเทว - เพียงนั้นนั่นเทียว
สมนฺตา - รอบคอบ

นิบาตบอกอุปมาอุปไมย


วิย - ราวกะ	เสยฺยถา - ฉันใด	อิว - เพียงดัง
ตถา - ฉันนั้น	ยถา - ฉันใด	เอวํ - ฉันนั้น
เอวํ - ด้วยประการนั้น	กถํ - ด้วยประการไร	น - ไม่
โน - ไม่	วินา - เว้น	เอว - นั่นเทียว
มา - อย่า	อลํ - พอ	ว - เทียว

นิบาตบอกความได้ยินคำเล่าลือ


กิร - ได้ยินว่า	สุทํ - ได้ยินว่า

นิบาตบอกปริกัป


เจ - หากว่า	อถ - ถ้าว่า	ยทิ - ผิว่า
อปฺเปว นาม - ชื่อแม้ไฉน	สเจ - ถ้าว่า	ยนฺนูน - กระโรหนอ

นิบาตบอกความถาม


กึ - หรือ, อะไร	นนุ - มิใช่หรือ	กถํ - อย่างไร
อุทาหุ - หรือว่า	กจฺจิ - และหรือ	อาทู - หรือว่า
นุ - หนอ	เสยฺยถีทํ - อย่างไรนี้

นิบาตบอกความรับ


อาม - เออ	อามนฺตา - เออ

นิบาตบอกความเตือน


อิงฺฆ - เชิญเถิด	หนฺท - เอาเถิด	ตคฺฆ - เอาเถิด

นิบาตสำหรับผูกศัพท์และประโยคมีอัตถะเป็นอเนก


จ - ด้วย, อนึ่ง, ก็, จริงอยู่	ปน - ส่วนว่า, ก็	วา - หรือ, บ้าง
อปิ - แม้, บ้าง	หิ - ก็, จริงอยู่, เพราะว่า	อปิจ - เออก็
ตุ - ส่วนว่า, ก็	อถวา - อีกอย่างหนึ่ง

นิบาตสักว่าเป็นเครื่องทำบทให้เต็ม


นุ - หนอ	โข - แล	สุ - สิ	วต - หนอ
เว - เว้ย	หเว - เว้ย	โว - โว้ย

นิบาตมีเนื้อความต่าง ๆ


อญฺญทตฺถุ - โดยแท้	อาวี - แจ้ง	อโถ - อนึ่ง
อุจฺจํ - สูง	อทฺธา - แน่แท้	อิติ - เพราะเหตุนั้น, ว่าดังนี้, ด้วยประการนี้, ชื่อ
อโห - โอ	กิญฺจาปิ - แม้น้อยหนึ่ง	อารา - ไกล
กฺวจิ - บ้าง	นีจํ - ต่ำ	มิจฺฉา - ผิด
นูน - แน่	มุธา - เปล่า	นานา - ต่าง ๆ
มุสา - เท็จ	ปจฺฉา - ภายหลัง	สกึ - คราวเดียว
ปฏฺฐาย - ตั้งก่อน	สตกฺขตฺตุํ - ร้อยคราว	ปภูติ - จำเดิม
สทฺธึ - พร้อม, กับ	ปุน - อีก	สณิกํ - ค่อย ๆ
ปุนปฺปุนํ - บ่อย ๆ	สยํ - เอง	ภิยฺโย - ยิ่ง
สห - กับ	ภิยฺโยโส - โดยยิ่ง	สามํ - เอง

ปัจจัย

[๙๓] ปัจจัยนั้น ลงท้ายนามศัพท์เป็นเครื่องหมายวิภัตติบ้าง ลงท้ายธาตุเป็นเครื่องหมายกิริยาบ้าง อย่างนี้

โต

โต ปัจจัย เป็นเครื่องหมายตติยาวิภัตติ แปลว่า “ข้าง” เป็นเครื่องหมายปัญจมีวิภัตติ แปลว่า “แต่” เป็นต้น ดังนี้


สพฺพโต - แต่-ทั้งปวง	ปุรโต - ข้างหน้า	อญฺญโต - แต่-อื่น
ปจฺฉโต - ข้างหลัง	อญฺญตรโต - แต่-อันใดอันหนึ่ง	ทกฺขิณโต - ข้างขวา
อิตรโต - แต่-นอกนี้	วามโต - ข้างซ้าย	เอกโต - ข้างเดียว
อุตฺตรโต - ข้างเหนือ	อุภโต - สองข้าง	อธรโต - ข้างล่าง
ปรโต - ข้างอื่น	ยโต - แต่-ใด	ตโต - แต่-นั้น
อมุโต - แต่-โน้น	เอโต, อโต - แต่-นั่น	กตรโต - แต่-อะไร
อิโต - แต่-นี้	กุโต - แต่-ไหน	อปรโต - ข้างอื่นอีก

ตฺร ตฺถ ห ธ ธิ หึ หํ หิญฺจนํ ว

ปัจจัยทั้งหลาย คือ ตฺร ตฺถ ห ธ ธิ หึ หํ หิญฺจนํ ว เป็นเครื่องหมายสตฺตมีวิภัตติ แปลตามสตฺตมี ดังนี้


สพฺพตฺร - ใน-ทั้งปวง	อตฺถ - ใน-นี้	สพฺพตฺถ - ใน-ทั้งปวง
เอกตฺร - ใน-เดียว	สพฺพธิ - ใน-ทั้งปวง	เอกตฺถ - ใน-เดียว
อญฺญตฺร - ใน-อื่น	อุภยตฺร - ใน-สอง	อญฺญตฺถ - ใน-อื่น
อุภยตฺถ - ใน-สอง	ยตฺร - ใน-ใด	เอตฺถ - ใน-นี้
ยตฺถ - ใน-ใด	อิธ - ใน-นี้	ยหึ - ใน-ใด
อิห - ใน-นี้	ยหํ - ใน-นี้	กุตฺร - ใน-ไหน
ตตฺร - ใน-นั้น	กตฺถ - ใน-ไหน	ตตฺถ - ใน-นั้น
กุหึ - ใน-ไหน	ตหึ - ใน-นั้น	กุหํ - ใน-ไหน
ตหํ - ใน-นั้น	กุหิญฺจนํ - ใน-ไหน	อตฺร - ใน-นี้
กฺว - ใน-ไหน

ทา ทานิ รหิ ธุนา ทาจนํ ชฺช ชฺชุ

ปัจจัยทั้งหลาย คือ ทา ทานิ รหิ ธุนา ทาจนํ ชฺช ชฺชุ เป็น เครื่องหมายสตฺตมีวิภัตติ ลงในกาล ดังนี้


สพฺพทา - ในกาลทั้งปวง	เอตรหิ - ในกาลนี้, เดี๋ยวนี้	สทา - ในกาลทุกเมื่อ
กรหจิ - ในกาลไหน ๆ, บางครั้ง	เอกทา - ในกาลหนึ่ง, บางที	อธุนา - ในกาลนี้, เมื่อกี้
ยทา - ในกาลใด, เมื่อใด	กุทาจนํ - ในกาลไหน	ตทา - ในกาลนั้น, เมื่อนั้น
อชฺช - ในวันนี้	กทา - ในกาลไร, เมื่อไร	สชฺชุ - ในวันมีอยู่, วันนี้
กทาจิ - ในกาลไหน, บางคราว	ปรชฺชุ - ในวันอื่น	อิทานิ - ในกาลนี้, เดี๋ยวนี้
อปรชิชุ - ในวันอื่นอีก

ตเว ตุํ ตูน ตฺวา ตฺวาน

ปัจจัยที่เป็นกิริยากิตก์ ๕ ตัว คือ ตเว ตุํ ตูน ตฺวา ตฺวาน กับทั้งปัจจัยที่อาเทศออกจาก ตฺวา เป็น อัพยยะ แจกด้วยวิภัตติไม่ได้ อุ. ดังนี้


กาตเว - เพื่ออันทำ	กาตุํ - ความทำ, เพื่ออันทำ
กาตูน - ทำแล้ว	กตฺวา - ทำแล้ว
กตฺวาน - ทำแล้ว

— จบอัพยยศัพท์ แต่เท่านี้.