กิริยากิตก์

กิริยากิตก์ (๑๓๘) กิตก์ที่เป็นกิริยา เรียกว่ากิริยากิตก์. กิริยากิตก์นี้ ประกอบด้วยวิภัตติ วจนะ กาล ธาตุ วาจก ปัจจัย, เหมือน อาขยาต ต่างแต่ไม่มีบทและบุรุษเท่านั้น.

---

วิภัตติ

(๑๓๙) วิภัตติแห่งกิริยากิตก์นั้น ไม่มีแผนกหนึ่งเหมือนวิภัตติอาขยาต, ใช้วิภัตตินาม. ถ้านามศัพท์เป็นวิภัตติและวจนะอันใด กิริยากิตก์ก็เป็นวิภัตติและวจนะอันนั้นตาม อย่างนี้

ตัวอย่าง	คำแปล
ภิกฺขุ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ.	ภิกษุ เข้าไปแล้ว สู่บ้าน เพื่อก้อนข้าว.
เยเกจิ พุทฺธํ สรณํ คตา เส.	[ชน ท.] เหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงแล้ว ซึ่งพระพุทธเจ้า ว่าเป็นที่ระลึก ซิ.
เอกํ ปุริสํ ฉตฺตํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตํ ปสฺสามิ.	[ข้า] เห็นซึ่งบุรุษ คนหนึ่ง ถือ ซึ่งร่ม ไปอยู่.

กาล

(๑๔๐) ในกิตก์นี้แบ่งกาลที่เป็นประธานได้ ๒ คือปัจจุบันกาล ๑ อดีตกาล ๑. กาลทั้ง ๒ นั้น แบ่งให้ละเอียดออกอีก, ปัจจุบันกาลจัดเป็น ๒ คือปัจจุบันแท้ ๑ ปัจจุบันใกล้อนาคต ๑. อดีตกาล จัดเป็น ๒ เหมือนกัน คือล่วงแล้ว ๑ ล่วงแล้วเสร็จ ๑.

	กาลที่เป็นประธาน	แบ่งให้ละเอียด
๑.	ปัจจุบันกาล	ปัจจุบันแท้ ๑	ปัจจุบันใกล้อนาคต ๑
๒.	อดีตกาล	ล่วงแล้ว ๑	ล่วงแล้วเสร็จ ๑

กาลที่กล่าวโดยย่อหรือพิสดารนี้ ในเวลาพูดหรือแต่งหนังสือ อ่านหนังสือ ต้องหมายรู้ด้วยปัจจัยที่กล่าวข้างหน้า.

---

ปัจจุบันกาล

๑.	ปัจจุบันแท้ แปลว่า ‘อยู่’
อุ.	อหํ ธมฺมํ สุณนฺโต ปีตึ ลภามิ.
คำแปล.	ข้า ฟังอยู่ ซึ่งธรรม ย่อมได้ ซึ่งปีติ.

๒.	ปัจจุบันใกล้อนาคต แปลว่า ‘เมื่อ’
อุ.	อนุสนฺธึ ฆเฏตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถ - มาห.
คำแปล.	[พระศาสดา] เมื่อสืบต่อ ซึ่งอนุสนธิ สำแดง ซึ่งธรรม ตรัสแล้ว ซึ่งคาถา อันนี้.

อดีตกาล

๑.	ล่วงแล้ว แปลว่า ‘แล้ว’
อุ.	ตโย มาสา อติกฺกนฺตา.
คำแปล.	เดือน ท. ก้าวล่วงแล้ว.

๒.	ล่วงแล้วเสร็จ แปลว่า ‘ครั้น - แล้ว’
อุ.	เยน ภควา, เตนุ-ปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา, เอกมนฺตํ นิสีทิ.
คำแปล.	ภิกษุรูปหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้า โดยที่ใด, เข้าไปใกล้แล้ว โดยที่นั้น. ครั้นเข้าไปใกล้แล้ว ไหว้แล้ว ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงนั่งแล้ว ณ ส่วนข้างหนึ่ง.

ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วข้างต้น (๑๓๐) ว่าธาตุกิตก์นั้นไม่แปลก กับธาตุอาขยาต, เพราะเหตุนั้น แม้ในที่นี้ก็ไม่ต้องกล่าวถึงธาตุอีก.

---

วาจก

(๑๔๑) แม้ถึงวาจกนี้ ก็จัดเป็น ๕ อย่างเดียวกันกับวาจกใน อาขยาต (๑๑๕) ต่างกันสักว่ารูปแห่งกิริยาศัพท์, เพราะฉะนั้น ในที่นี้ จักสำแดงแต่อุทาหรณ์เท่านั้น.

	วาจก	ตัวอย่าง	คำแปล
๑.	กัตตุวาจก.	ภิกฺขุ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ.	ภิกษุ เข้าไปแล้ว สู่บ้าน เพื่อก้อนข้าว.
๒.	กัมมวาจก.	อธิคโต โข มยา - ยํ ธมฺโม.	ธรรม อันนี้ อันเรา ถึงทับแล้ว แล.
๓.	ภาววาจก.	การเณเนตฺถ ภวิตพฺพํ.	อันเหตุ ในสิ่งนี้ พึงมี.
๔.	เหตุกัตตุวาจก.	สเทวกํ ตารยนฺโต.	[ท่าน] ยังโลกนี้ กับทั้งเทวโลก ให้ข้ามอยู่.
๕.	เหตุกัมมวาจก.	อยํ ถูโป ปติฏฺฐาปิโต.	พระสตูป นี้ [อันเขา] ให้ตั้งจำเพาะแล้ว.