สมาส - กัมมธารยสมาส

[๙๔] นามศัพท์ ตั้งแต่ ๒ ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อสมาสๆ นี้ บางอย่างก็มีในภาษาของเรา เหมือนคำว่า

• “อย่าทำ ซึ่งบาป” ย่อเข้าสมาสเป็น “อย่าทำบาป”
• “สิ่งนี้ก้าไหล่ด้วยทอง” เป็น “สิ่งนี้ก้าไหล่ด้วยทอง”
• “นายให้รางวัลแก่บ่าว” เป็น “นายให้รางวัลแก่บ่าว”
• “สมุดของใคร” เป็น “สมุดใคร”
• “สัตว์ในน้ำ หรือสัตว์เกิดในน้ำ” เป็น “สัตว์น้ำ”

เป็นต้น.

---

สมาสว่าโดยกิจ

สมาสในบาลีภาษา ว่าโดยกิจมี ๒ อย่าง คือ

• สมาสที่ท่านลบวิภัตติเสียแล้ว เรียกว่า ลุตฺตมาโส - มีอุทาหรณ์ว่า กฐินทุสฺสํ ผ้าเพื่อกฐิน, ราชธนํ ทรัพย์ของพระราชา เป็นต้น.
• สมาสที่ท่านยังมิได้ลบวิภัตติ เรียกว่า อลุตฺตสมาโส - มีอุทาหรณ์ว่า ทูเรนิทานํ วัตถุ มีนิทานในที่ไกล, อุรสิโลโม พฺราหฺมโณ พราหมณ์มีขนที่อก เป็นต้น.

---

สมาสว่าโดยชื่อ

สมาสนั้น ว่าโดยชื่อมี ๖ อย่าง คือ

• กมฺมธารโย
• ทิคุ
• ตปฺปุริโส
• ทวนฺทฺโว
• อพฺยยีภาโว
• พหุพฺพิหิ

---

กัมมธารยสมาส

[๙๕] นามศัพท์ ๒ บท มีวิภัตติและวจนะเป็นอย่างเดียวกัน บทหนึ่งเป็นประธาน คือ เป็นนามนาม, บทหนึ่งเป็นวิเสสนะ คือ เป็นคุณนาม หรือเป็นคุณนามทั้ง ๒ บท มีบทอื่นเป็นประธาน ที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อ กัมมธารยสมาสๆ นั้น มี ๖ อย่าง คือ

• วิเสสนปุพฺพปโท
• วิเสสนุตฺตรปโท
• วิเสสโนภยปโท
• วิเสสโนปมปโท
• สมฺภาวนปุพฺพปโท
• อวธารณปุพฺพปโท

---

วิเสสนบุพพบท

วิเสสนบุพพบท มีบทวิเสสนะอยู่ต้น, บทประธานอยู่ข้างหลัง อย่างนี้

ตัวอย่าง	สำเร็จรูปเป็น	คำแปล
มหนฺโต ปุริโส	มหาปุริโส	บุรุษใหญ่.
ขตฺติยา กญฺญา	ขตฺติยกญฺญา	นางกษัตริย์.
นีลํ อุปฺปลํ	นีลุปฺปลํ	ดอกอุบลเขียว.

ในสมาสนี้ เอามหันตศัพท์ เป็นมหา อย่างนี้ มหาราชา พระราชาผู้ใหญ่, มหาธานี เมืองใหญ่, มหาวนํ ป่าใหญ่ เป็นต้น.

บางสมาสท่านก็ย่อบทวิเสสนะ เหลือไว้แต่อักษรตัวหน้า อย่างนี้

ตัวอย่าง	สำเร็จรูปเป็น	คำแปล
กุจฺฉิตา ทิฏฺฐิ	กุทิฏฺฐิ	ทิฏฐิ อันบัณฑิตเกลียด.
ปธานํ วจนํ	ปาวจนํ	คำเป็นประธาน.
สนฺโต ปุริโส	สปฺปุริโส	บุรุษ ระงับแล้ว.

แม้ถึงอย่างนี้ ก็เป็นวิเสสนบุพพบทแท้.

วิเสสนุตตรบท

วิเสสนุตตรบท มีบทวิเสสนะ อยู่หลัง บทประธานอยู่หน้า อย่างนี้

ตัวอย่าง	สำเร็จรูปเป็น	คำแปล
สตฺโต วิเสโส	สตฺตวิเสโส	สัตว์วิเศษ.
นโร วโร	นรวโร	นระประเสริฐ.
มนุสฺโส ทลิทฺโท	มนุสฺสทลิทฺโท	มนุษย์ขัดสน.

วิเสสโนภยบท

วิเสสโนภยบท มีบททั้ง ๒ เป็นวิเสสนะ มีบทอื่นเป็นประธาน อย่างนี้

ตัวอย่าง	สำเร็จรูปเป็น	คำแปล
สีตญฺจ สมฏฺฐญฺจ	สีตสมฏฺฐํ	[ ฐานํ ที่ ] ทั้งเย็นทั้งเกลี้ยง.
อนฺโธ จ วธิโร จ	อนฺธวธิโร	[ ปุริโส บุรุษ ] ทั้งบอดทั้งหนวก.
ขญฺโช จ ขุชฺโช จ	ขญฺชขุชฺโช	[ ปุริโส บุรุษ ] ทั้งกระจอกทั้ง ค่อม.

ในสัททนีติว่า สิตฺตํ จ ตํ สมฺมฏฺฐํ ฐานํ ฯ คือทั้งรดน้ำทั้งปัด กวาด ฯ

วิเสสโนปมบท

วิเสสโนปมบท มีบทวิเสสนะเป็นอุปมา จัดเป็น ๒ ตาม วิเสสนะอยู่หน้าและหลัง. สมาสที่มีอุปมาอยู่หน้า เรียก “อุปมาปุพฺพปโท” มี อุ. อย่างนี้

ตัวอย่าง	สำเร็จรูปเป็น	คำแปล
สงฺขํ อิว ปณฺฑรํ	สงฺขปณฺฑรํ	[ ขีรํ น้ำนม ] ขาวเพียงดังสังข์.
กาโก อิว สูโร	กากสูโร	คนกล้า เพียงดังกา.
ทิพฺพํ อิว จกฺขุ	ทิพฺพจกฺขุ	จักษุเพียงดังทิพย์.

สมาสที่มีอุปมาอยู่หลัง เรียก “อุปมานุตฺตรปโท” มี อุ. อย่างนี้

ตัวอย่าง	สำเร็จรูปเป็น	คำแปล
นโร สีโห อิว	นรสีโห	นระเพียงสีหะ.
ญาณํ จกฺขุ อิว	ญาณจกฺขุ	ญาณเพียงดังจักษุ.
ปญฺญา ปาสาโท อิว	ปญฺญาปาสาโท	ปัญญา เพียงดังปราสาท.

สัมภาวนบุพพบท

สัมภาวนบุพพบท มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วยอิติศัพท์ บทหลังเป็นประธาน ดังนี้

ตัวอย่าง	สำเร็จรูปเป็น	คำแปล
ขตฺติโย [ อหํ ] อิติ มาโน	ขตฺติยมาโน	มานะว่า [ เราเป็น ] กษัตริย์.
สตฺโต อิติ สญฺญา	สตฺตสญฺญา	ความสำคัญว่าสัตว์.
สมโณ [ อหํ ] อิติ ปฏิญฺญา	สมณปฏิญฺญา	ปฏิญญาว่า [ เราเป็น ] สมณะ.

อวธารณบุพพบท

อวธารณบุพพบท มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย เอว ศัพท์ [ เพื่อจะห้ามเนื้อความอันอื่นเสีย] บทหลังเป็นประธาน ดังนี้

ตัวอย่าง	สำเร็จรูปเป็น	คำแปล
ปญฺญา เอว ปโชโต	ปญฺญาปโชโต	[ ประทีป ] อันโพลงทั่ว คือปัญญา.
พุทฺโธ เอว รตนํ	พุทฺธรตนํ	รัตนะ คือพระพุทธเจ้า.
สทฺธา เอว ธนํ	สทฺธาธนํ	ทรัพย์คือศรัทธา.

แบบวิเคราะห์ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์

วิธีวางวิเคราะห์แห่งกัมมธารยสมาส ที่เขียนไว้ข้างต้นนั้น มิใช่แบบที่นักปราชญ์ท่านใช้ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์ เป็นแต่ข้างเจ้าคิดย่อให้สั้นเข้า จะได้ไม่ต้องแปลวิเคราะห์ให้ยืดยาว แบบวิเคราะห์ที่ท่านใช้ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์ทั้งหลาย ดังนี้.

วิเสสนบุพพบท
ตัวอย่าง	มหนฺโต จ โส ปุริโส จาติ มหาปุริโส.
คำแปล	บุรุษนั้นด้วย เป็นผู้ใหญ่ด้วย เหตุนั้น ชื่อบุรุษผู้ใหญ่.

วิเสสนุตตรบท
ตัวอย่าง	สตฺโต จ โส วิเสโส จาติ สตฺตวิเสโส.
คำแปล	สัตว์นั้นด้วย วิเศษด้วย เหตุนั้น ชื่อสัตว์วิเศษ.

วิเสสโนภยบท
ตัวอย่าง	สีตญฺจ ตํ สมฏฺฐญฺจาติ สีตตสมฏฺฐํ [ ฐานํ ].
คำแปล	[ ที่ ] นั้น เย็นด้วย เกลี้ยงด้วย เหตุนั้น ชื่อว่าทั้งเย็นทั้งเกลี้ยง.

อีก ๓ สมาสนั้น มีแบบวิเคราะห์เหมือนอย่างในที่นี้.