สามัญญตัทธิต

[๑๐๒] ปัจจัยหมู่หนึ่งเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่เนื้อความย่อ สำหรับใช้แทนศัพท์ย่อคำพูดลงให้สั้น เรียกง่าย ๆ เหมือนคำว่า “สฺยาเม ชาโต เกิดในสยาม” ลงปัจจัยแทน ชาต เอาไว้แต่ สฺยา เป็น สฺยามิโก เรียกว่าตัทธิตๆ นั้น โดยสังเขปแบ่งเป็น ๓ อย่าง คือ

สามญฺญตทฺธิตํ
ภาวตทฺธิตํ
อพฺยยตทฺธิตํ

สามัญญตัทธิต

[ ๑๐๓ ] สามัญญตัทธิตแบ่งออกไปอีกเป็น ๑๓ อย่าง คือ


๑.	โคตฺตตทฺธิตํ	๖.	ญานตทฺธิตํ	๑๑.	สงฺขยาตทฺธิตํ
๒.	ตรตฺยาทิตทฺธิตํ	๗.	พหุลตทฺธิตํ	๑๒.	ปูรณตทฺธิตํ
๓.	ราคาทิตทฺธิตํ	๘.	เสฏฺฐตทฺธิตํ	๑๓.	วิภาคตทฺธิตํ
๔.	ชาตาทิตทฺธิตํ	๙.	ตทสฺสตฺถิตทฺธิตํ
๕.	สมุหตทฺธิตํ	๑๐.	ปกติตทฺธิตํ

ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์ทั้งหลาย ท่านแบ่งเป็น ๑๕ เติมอุปมาตัทธิต และนิสิตตัทธิต. ข้าพเจ้าเห็นว่าไม่ได้ใช้สาธารณะ จึงมิได้ประสงค์ที่จะกล่าวในที่นี้ แสดงแต่ ๑๓ อย่าง ตามแบบของพระอมราภิรักขิต [ เกิด ] วัดบรมนิวาส.

โคตตตัทธิต

ในโคตตตัทธิต มีปัจจัย ๘ คือ ณ, ณายน, ณาน, เณยฺย, ณิ, ณิก, ณว, เณร.

ผู้ศึกษาพึงทราบว่า เมื่อลงปัจจัยที่มี ณ ถ้าสระอยู่หน้าศัพท์เป็นรัสสะล้วน ไม่มีพยัญชนะสังโยคอยู่เบื้องหลัง ต้องพฤทธิ์ คือ ทีฆะ อ เป็น อา, วิการ อิ เป็น เอ, อุ เป็น โอ, เว้นไว้แต่สระที่อยู่หน้าศัพท์เป็นรัสสะ มีพยัญชนะสังโยคอยู่เบื้องหลัง หรือเป็นทีฆะ ไม่ต้องพฤทธิ์ และพยัญชนะ คือ ณ นั้นต้องลบเสีย คงไว้แต่สระที่ ณ อาศัยและสระพยัญชนะอื่น ๆ.

ศัพท์ที่ลง ณ ปัจจัย อย่างนี้
วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ วาสิฏโฐ.	เหล่ากอ แห่งวสิฏฐะ ชื่อวาสิฏฐะ.
โคตมสฺส อปจฺจํ โคตโม.	เหล่ากอ แห่งโคตมะ ชื่อโคตมะ.
วสุเทวสฺส อปจฺจํ วาสุเทโว.	เหล่ากอ แห่งวสุเทวะ ชื่อวาสุเทวะ.

ศัพท์ที่ลง ณายน ปัจจัย อย่างนี้
กจฺจสฺส อปจฺจํ กจฺจายโน.	เหล่ากอ แห่งกัจจะ ชื่อกัจจายนะ.
วจฺฉสฺส อปจฺจํ วจฺฉายโน.	เหล่ากอ แห่งวัจฉะ ชื่อวัจฉายนะ.
โมคฺคลฺลิยา อปจฺจํ โมคฺคลฺลายโน.	เหล่ากอ แห่งนางโมคคัลลี ชื่อโมคคัลลายนะ.

ศัพท์ที่ลง ณาน ปัจจัย อย่างนี้
กจฺจาโน.
วจฺฉาโน.
โมคฺคลฺลาโน.

วิเคราะห์และคำแปล เหมือนใน ฌายน ปัจจัย.

ศัพท์ที่ลง เณยฺย ปัจจัยอย่างนี้
ภคินิยา อปจฺจํ ภาคิเนยฺโย.	เหล่ากอ แห่งพี่น้องหญิง ชื่อภาคิเนยยะ.
วินตาย อปจฺจํ เวนเตยฺโย.	เหล่ากอ แห่งนางวินตา ชื่อเวนเตยยะ.
โรหิณิยา อปจฺจ โรหิเณยฺโย.	เหล่ากอ แห่งนาง โรหิณี ชื่อโรหิเณยยะ.

ศัพท์ที่ลง ณิ ปัจจัย อย่างนี้
ทกฺขสฺส อปจฺจํ ทกฺขิ.	เหล่ากอ แห่งทักขะ ชื่อทักขิ.
วสวสฺส อปจฺจํ วาสวิ.	เหล่ากอ แห่งวสวะ ชื่วาสวิ.
วรุณสฺส อปจฺจํ วารุณ.	เหล่ากอ แห่งวรุณะ ชื่อวารุณิ.

ศัพท์ที่ลง ณิก ปัจจัย อย่างนี้
สกฺยปุตฺตสฺส อปจฺจํ สากฺยปุตฺติโก.	เหล่ากอ แห่งบุตร แห่งสักยะ ชื่อสากยปุตติกะ.
นาฏปุตฺตสฺส อปจฺจํ นาฏปุตฺติโก.	เหล่ากอ แห่งบุตรแห่งชนรำ ชื่อนาฏปุตติกะ.
ชินทตฺตสฺส อปจฺจํ เชนทตฺติโก.	เหล่ากอ แห่งชินทัตตะ ชื่อเชนทัตติกะ.

ศัพท์ที่ลง ณว ปัจจัย อย่างนี้
อุปกุสฺส อปจฺจํ โอปกโว.	เหล่ากอ แห่งอุปกุ ชื่อโอปกวะ.
มนุโน อปจฺจํ มานโว.	เหล่ากอ แห่งมนุ ชื่อมานวะ.
ภคฺคคุโน อปจฺจํ ภคฺคโว.	เหล่ากอ แห่งภัคคุ ชื่อภัคควะ.

[ มนุ นั้น ในหนังสือสันสกฤตว่าชนที่เป็นบุรพบุรุษของมนุษย์ เนื้อความศัพท์นี้ ก็เห็นจะประสงค์เนื้อความอย่างนั้นเป็นแน่ เหตุนั้น ศัพท์นี้เห็นจะติดมาแต่สันสกฤต ]

ศัพท์ที่ลง เณร ปัจจัย อย่างนี้
วิธวาย อปจฺจํ เวธเวโร.	เหล่ากอ แห่งแม่หม้าย ชื่อเวธเระ.
สมณสฺส อปจฺจํ สามเณโร.	เหล่ากอ แห่งสมณะ ชื่อสามเณระ.

ตรตฺยาทิตัทธิต

ในตรตฺยาทิตัทธิต ลง ณิก ปัจจัย อย่างนี้


นาวาย ตรตี-ติ นาวิโก	[ โย ชโน ชนใด ] ย่อมข้าง ด้วยเรือ เหตุนั้น [ โส ชโน ชนนั้น ] ชื่อนาวิกะ [ ผู้ข้ามด้วยเรือ ].
ติเลหิ สํสฏฺฐํ โภชนํ เตลิกํ	โภชนะ ระคนพร้อมแล้ว ด้วยมเมล็ดงา ท. ชื่อเตลิกะ [ ระคนแล้วด้วยงา ].
สกเฏน จรตี-ติ สากฏิโก	[ ชนใด ] ย่อมเทียวไป ด้วยเกวียน เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อสากฏิกะ [ ผู้เทียวไปด้วยเกวียน ].
ราชคเห ชาโต ราชคหิโก	[ ชน ] เกิดแล้ว ในเมืองราชคฤห์ ชื่อราชคหิกะ [ ผู้เกิดในเมืองราชคฤห์ ].
ตสฺมึ วสติ วา ราชคหิโก	อีกอย่างหนึ่ง [ ชนใด ] ย่อมอยู่ ในเมืองราชคฤห์ [ ชนนั้น ] ชื่อ ราชคหิกะ [ ผู้อยู่ในเมืองราชคฤห์ ].
กาเยน กตํ กมฺมํ กายิกํ	กรรม อันชนทำแล้ว ด้วยกาย ชื่อกายิกะ [ อันชนทำแล้วด้วยกาย ].
ตสฺมํ วา วตฺตตี-ติ กายิกํ	อีกอย่างหนึ่ง [ ยํ กมฺมํ กรรมใด ] ย่อมเป็นไป ในกายนั้น เหตุนั้น [ ตํ กมฺมํ กรรมนั้น ] ชื่อกายิกะ [ เป็นไปในกาย ].
ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก	[ ชน ] ประกอบ ในประตู ชื่อ โทวาริกะ [ ผู้ประกอบในประตู ].
สกุเณ หนฺตฺวา ชีวตี-ติ สากุณิโก	[ ชนใด ] ฆ่า ซึ่งนก ท. เป็นอยู่ [ เลี้ยงชีวิต ] เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อ สากุณิกะ [ ผู้ฆ่าซึ่งนกเป็นอยู่ ].
สงฺฆสฺส สนฺตกํ สงฺฆิกํ	[ ยํ วตฺถุ ของใด ] เป็นของมีอยู่ แห่งสงฆ์ [ ตํ วตฺถุ ของนั้น ] ชื่อสังฆิกะ [ ของมีอยู่แห่งสงฆ์ ]
อกฺเขน ทิพฺพตี-ติ อกฺขิโก	[ ชนใด ] ย่อมเล่น ด้วยสะกา เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่ออักขิกะ [ ผู้เล่นด้วยสะกา ]

ราคาทิตัทธิต

ในราคาทิตัทธิต ลง ณ ปัจจัย อย่างนี้


กสาเวน รตฺตํ วตฺถํ กาสาวํ	ผ้า [ อันบุคคล ] ย้อมแล้ว ด้วยรสฝาด ชื่อกาสาวะ [ ผ้าอันบุคคลย้อมแล้วด้วยรสฝาด ].
มหิสสฺส อิทํ มํสํ มาหิสํ	เนื้อ นี้ ของกระบือ ชื่อมาหิสะ [ ของกระบือ ].
มคเธ ชาโต มาคโธ	[ ชน ] เกิดแล้ว ในแว่นแคว้นมคธ ชื่อมาคธะ [ ผู้เกิดในแว่นแคว้นมคธ ]
ตสฺมึ วสตี-ติ วา มาคโธ	อีกอย่างหนึ่ง [ ชนใด ] ย่อมอยู่ ในแว่นแคว้นมคธนั้น เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อมาคธะ [ ผู้อยู่ในแคว้นมคธ ],
ตตฺร วา อิสฺสโร มาคโธ	อีกอย่างหนึ่ง [ ชน ] เป็นอิสระ ในแว่นแคว้นมคธนั้น ชื่อมาคธะ [ เป็นอิสระในแว่นแคว้นมคธ ] .
กตฺติกาย นิยุตฺโต มาโส กตฺติโก	เดือน ประกอบ ด้วยฤกษ์- กัตติกาย ชื่อกัตติกา [ เดือนประกอบด้วยฤกษ์กัตติกา ].
วฺยากรณํ อธิเต-ติ เวยฺยากรโณ	[ ชนใด ] ย่อมเรียน ซึ่งพยากรณ์ เหตุนั้น [ ชนใด ] ชื่อเวยยากรณะ [ ผู้เรียนซึ่งพยากรณ์ ].

ชาตาทิตัทธิต

ในชาตาทิตัทธิต มีปัจจัย ๓ ตัว คือ อิม, อิย, กิย.

ศัพท์ที่ลง อิม ปัจจัย อย่างนี้
ปุเร ชาโต ปุริโม.	[ ชน ] เกิดแล้วในก่อน ชื่อปุริมะ [ เกิด แล้วในก่อน ].
มชฺเณ ชาโต มชฺฌิโม.	[ ชน ] เกิดแล้ว ในท่ามกลาง ชื่อ มัชฌิมะ [ เกิดแล้วในท่ามกลาง ].
ปจฺฉา ชาโต ปจฺฉิโม.	[ ชน ] เกิดแล้ว ในภายหลัง ชื่อ ปัจฉิมะ [ เกิดแล้วในภายหลัง ].
ปุตฺโต อสฺส อตฺถี-ติ ปุตฺติโม.	บุตร ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่ามีบุตร.
อนฺเต นิยุตฺโต อนฺติโม.	[ ชน ] ประกอบในที่สุด ชื่ออันติมะ [ ประกอบในที่สุด ].

ศัพท์ที่ลง อิย ปัจจัย อย่างนี้
มนุสฺสชาติยา ชาโต มนุสฺสชาติโย.	[ ชน ] เกิดแล้ว โดยชาติ แห่งมนุษย์ ชื่อ มนุสสชาติยะ [ เกิดแล้วโดยชาติแห่งมนุษย์ ].
อสฺสชาติยา ชาโต อสฺสชาติโย.	[ สัตว์ ] เกิดแล้ว โดยชาติ แห่งม้า ชื่อ อสัสชาติยะ [ เกิดแล้วโดยชาติแห่งม้า ].
ปณฺฑิตชาติยา ชาโต ปณฺฑิตชาติโย.	[ ชน ] เกิดแล้ว โดย ชาติ แห่งบัณฑิต ชื่อปัณฑิตชาติยะ [ เกิดแล้วโดยชาติแห่งบัณฑิต ].
ปณฺฑิตชาติ อสฺส อตฺถี-ติ วา ปณฺฑิตชาติโย.	อีกอย่างหนึ่ง ชาติแห่งบัณฑิต ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น ชนนั้น ชื่อว่ามีชาติ แห่งบัณฑิต.

ศัพท์ที่ลง กิย ปัจจัย อย่างนี้
อนฺเธ นิยุตฺโต อนฺธกิโย.	[ ชน ] ประกอบในมืด ชื่ออันธกิยะ [ ประกอบในมืด ].

สมุหตัทธิต

สมุหตัทธิต มีปัจจัย ๓ ตัว คือ กณฺ, ณ, ตา

ศัพท์ที่ลง กณฺ ปัจจัย	อย่างนี้
มนุสฺสานํ สมุโห มานุสโก.	ประชุมแห่งมนุษย์ ท. ชื่อมานุกะ [ ประชุมแห่งมนุษย์ หรือหมู่แห่งมนุษย์ ].
มยุรานํ สมุโห มายุรโก.	ประชุม แห่งนกยูง ท. ชื่อมายุรกะ [ ประชุมแห่งนกยูง หรือ ฝูงแห่งนกยูง ].
กโปตานํ สมุโห กาโปตโก.	ประชุม แห่งนกพิราบ ท. ชื่อ กาโปตกะ [ ประชุมแห่งนกพิราบ หรือ ฝูงแห่งนกพิราบ ].

ศัพท์ที่ลง ณ ปัจจัย อย่างนี้
มานุโส.
มายุโร.
กาโปโต.

วิเคราะห์และคำแปล เหมือน ใน กณฺ ปัจจัย.

ศัพท์ที่ลง ตา ปัจจัย อย่างนี้
คามานํ สมุโห คามตา.	ประชุม แห่งชาวบ้าน ท. ชื่อคามตา [ ประชุมแห่งชาวบ้าน ].
ชนานํ สมุโห ชนตา.	ประชุมแห่งชน ท. ชื่อชนตา [ ประชุม แห่งชน ].
สหายานํ สมุโห สหายตา.	ประชุม แห่งสหาย ท. ชื่อ สหายตา [ ประชมแห่งสหาย ].

ฐานตัทธิต

ในฐานตัทธิต ลง อีย ปัจจัย อย่างนี้


มทนสฺส ฐานํ มทนียํ.	ที่ตั้ง แห่งความเมา ชื่อ มทนียะ [ ที่ตั้งแห่งความเมา ].
พนฺธนสฺส ฐานํ พนฺธนียํ.	ที่ตั้ง แห่งความผูก ชื่อพันธนียะ [ ที่ตั้งแห่งความผูก ].
โมจนสฺส ฐานํ โมจนียํ.	ที่ตั้ง แห่งความแก้ ชื่อโมจนียะ [ ที่ตั้งแห่งความแก้ ].

อีย, เอยฺย

ปัจจัย ๒ นี้ ลงในอรรถ คือ อรห [ ควร ] อย่างนี้


ทสฺสนํ อรหตี-ติ ทสฺสนีโย.	[ ชนใด ] ย่อมควร ซึ่งความเห็น เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อ ทัสสนียะ [ ผู้ควรซึ่งความเห็น หรือ น่าดู ].
ปูชนํ อรหตี-ติ ปูชเนยฺโย.	[ ชนใด ] ย่อมควรซึ่ง บูชา เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อปูชนียะ ชื่อปูชเนยยะบ้าง [ ผู้ควรซึ่งบูชา ].
ทกฺขิณํ อรหตี-ติ ทกฺขิเณยฺโย.	[ ชนใด ] ย่อมควร ซึ่งทักขิณา เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อทักขิเณยยะ [ ผู้ควรซึ่งทักขิณา ].

ในสัททนีติว่า อีย ปัจจัย ลงในอรรถอันอื่นได้บ้าง อย่างนี้


อุปาทานานํ หิตํ อุปาทานียํ.	เกื้อกูล แก่อุปาทาน ท. ชื่ออุปาทานียะ [ เกื้อกูลแก่อุปาทาน ].
อุทเร ภวํ อุทรียํ.	[ โภชนะ ] มีในท้อง ชื่อ อุทรียะ [ โภชนะ มีในท้อง ].

พหุลตัทธิต

ในพหุลตัทธิต ลง อาลุ ปัจจัย อย่างนี้


อภิชฺฌา อสฺส ปกติ อภิชฺฌาลุ.	อภิชฌา เป็นปกติ ของชนนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่ามีอภิชฌาเป็นปกติ.
อภิชฺฌา อสฺส พหุลา วา อภิชฺฌาลุ.	อีกอย่างหนึ่ง อภิชฌา ของชนนั้นมาก [ ชนนั้น ] ชื่อว่ามีอภิชฌามาก.
สีตํ อสฺส ปกติ สีตาลุ.	หนาว เป็นปกติ ของประเทศนั้น [ ประเทศนั้น ] ชื่อว่า มีหนาวเป็นปกติ.
สีตํ เอตฺถ พหุลํ วา สีตาลุ.	อีกอย่างหนึ่ง หนาว ในประเทศนั้นมาก [ ประเทศนั้น ] ชื่อ ว่า มีหนาวมาก.
ทยา อสฺส ปกติ ทยาลุ.	ความเอ็นดู เป็นปกติของชนนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีความเอ็นดู เป็นปกติ.
ทยา อสฺส พหุลา วา ทยาลุ.	อีกอย่างหนึ่ง ความเอ็นดู ของชนนั้น มาก [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีความเอ็นดูมาก.

เสฏฐตัทธิต

ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ตร, ตม , อิยิสฺสก , อิย , อิฏฺฐ อย่างนี้

ตร	ตม	อิยิสฺสก	อิย	อิฏฺฐ
ปาปตโร-เป็นบาปกว่า.	ปาปตโม-เป็นบาปที่สุด.	ปาปิยิสฺสโก-เป็นบาปกว่า.	ปาปิโย-เป็นบาปกว่า.	ปาปิฏฺโฐ-เป็นบาปที่สุด.
ปณฺฑิตตโร-เป็นบัณฑิตกว่า.	ปณฺฑิตตโม-เป็นบัณฑิตที่สุด		กนิโย-น้อยกว่า.	กนิฏฺโฐ-น้อยที่สุด.
หีนตโร-เลวกว่า.	หีนตโม-เลวที่สุด.		เสยฺโย-ประเสริฐกว่า.	เสฏฺโฐ-ประเสริฐที่สุด.
ปณีตตโร-ประณีตกว่า.	ปณีตตโม-ประณีตที่สุด.		เชยฺโย-เจริญกว่า.	เชฏโฐ-เจริญที่สุด.

ในปัจจัยทั้ง ๕ นี้

ตร และ อิย ลงในวิเสสคุณศัพท์
ตม และ อิฏฺฐ ลงในอติวิเสสคุณศัพท์

ตามนัยที่กล่าวแล้วในคุณนาม [ ๑๗ ] แต่ท่านแสดงวิเคราะห์ไว้เป็นแบบเดียว ไม่ต่างกันอย่างนี้

สพฺเพ อิเม ปาปา, อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโปติ ปาปตโร ปาปตโม. ชน ท. เหล่านี้ ทั้งปวง เป็นบาป, ชนนี้เป็นบาป โดยวิเศษ แห่ง [ กว่า ] ชน ท. เหล่านี้ เหตุนั้น [ ชนนี้ ] ชื่อ ปาปตร. ปาปตม.

ในสัททนีติแสดงวิเคราะห์เป็นแบบเดียวกันอย่างนั้น แล้วกล่าวว่า มีเนื้อความแปลกกัน เพราะคำว่า

อิมสฺส อธิมุตฺติ มุทุ. อธิมุติ ของชนนี้ อ่อน.
อิมสฺส มุทุตรา. ของชนนี้ อ่อนกว่า.
อิมสฺส มุทุตมา. ของชนนี้ อ่อนที่สุด.

ส่วน อิยิสฺสก นั้น ไม่เห็นมีในที่อื่น นอกจาก ปาปิยิสฺสโก ที่ท่านยกขึ้นแสดงเป็นอุทาหรณ์ ในคัมภีร์ ศัพทศาสตร์นั้นๆ.

ตทัสสัตถิตัทธิต

ในตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัย ๙ ตัว คือ วี, ส, สี, อิก, อี, ร, วนฺตุ, มนฺตุ, ณ.

ศัพท์ที่ลง วี ปัจจัย อย่างนี้
เมธา อสฺส อตฺถี-ติ เมธาวี.	เมธา [ ปัญญา ] ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีเมธา.
มายา อสฺส อตฺถี-ติ มายาวี.	มายา ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีมายา.

ศัพท์ที่ลง ส ปัจจัย อย่างนี้
สุเมธา อสฺส อตฺถี-ติ สุเมธโส.	เมธาดี. ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีเมธาดี.

ศัพท์ที่ลง สี ปัจจัย อย่างนี้
ตโป อสฺส อตฺถี-ติ ตปสี.	ตปะ [ ความเพียรอันเผาบาป ] ของ ชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่ามีตปะ.
เตโช อสฺส อตฺถี-ติ เตชสี.	เดช ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีเดช.

ศัพท์ทีลง อิก ปัจจัย อย่างนี้
ทณฺโฑ อสฺส อตฺถี-ติ ทณฺฑิโก.	ไม้เท้า ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีไม้เท้า.
อตฺโถ อสฺส อตฺถี-ติ อตฺถิโก.	ความต้องการ ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่ามี ความต้องการ.

ศัพท์ที่ลง อี ปัจจัย อย่างนี้
ทณฺฑี.	คนมีไม้เท้า [ วิเคราะห์เหมือน ทณฺฑิโก ]
สุขํ อสฺส อตฺถี-ติ สุขี.	สุข ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีสุข.
โภโค อสฺส อตฺถี-ติ โภคี.	โภคะ [ สมบัติ ] ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีโภคะ.

ศัพท์ที่ลง ร ปัจจัย อย่างนี้
มธุ อสฺส อตฺถี-ติ มธุโร.	น้ำผึ้ง ของขนมนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ขนมนั้น ] ชื่อว่า มีน้ำผึ้ง [ มีรสหวาน ].
มุขํ อสฺส อตฺถี-ติ มุขโร.	ปาก ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีปาก [ คนปากกล้า ].

ศัพท์ที่ลง วนฺตุ ปัจจัย อย่างนี้
คุโณ อสฺส อตฺถี-ติ คุณวนฺโต.	คุณ ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีคุณ.
ธนํ อสฺส อตฺถี-ติ ธนวนฺโต.	ทรัพย์ ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีทรัพย์.
ปญฺญา อสฺส อตฺถี-ติ ปญฺญวนฺโต.	ปัญญา ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีปัญญา.
ปุญฺญํ อสฺส อตฺถี-ติ ปุญฺญวนฺโต.	บุญ ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีบุญ.

ศัพท์ที่ลง มนฺตุ ปัจจัย อย่างนี้
อายุ อสฺส อตฺถี-ติ อายสฺมา.	อายุ ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีอายุ.
สติ อสฺส อตฺถี-ติ สติมา.	สติ ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีสติ.
จกฺขุ อสฺส อตฺถี-ติ จกฺขุมา.	จักษุ ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีจักษุ [ คนตาดี หรือ คนมีญาณ ].
ชุติ อสฺส อตฺถี-ติ ชุติมา.	ความโพลง ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีความโพลง.

ในสัททนีติว่า ศัพท์ คือ ปุตฺติมา ชนมีบุตร ปาปิมา ชนมีบาป [ มาร ] ลง อิมนฺตุ ปัจจัย.

ศัพท์ที่ลง ณ ปัจจัย อย่างนี้
สทฺธา อสฺส อตฺถี-ติ สทฺโธ.	ศรัทธา ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีศรัทธา.
มจฺเฉรํ อสฺส อตฺถี-ติ มจฺเฉโร.	ความตระหนี่ ของชนนั้น มีอยู่ เหตุนั้น [ ชนนั้น ] ชื่อว่า มีความตระหนี่.

ปกติตัทธิต

ในปกติตัทธิตลง มย ปัจจัย อย่างนี้


สุวณฺเณน ปกตํ โสวณฺณมยํ.	[ ภาชนํ ภาชนะ ] อันบุคคล ทำแล้ว ด้วยทอง ชื่อโสวัณณมยะ [อันบุคคลทำแล้วด้วยทอง].
สุวณฺณสฺส วิกาโร วา โสวณฺณมยํ.	อีกอย่างหนึ่ง [ ภาชนะ ] เป็นวิการ แห่งทอง ชื่อ โสวัณณยะ [เป็นวิการแห่งทอง].
มตฺติกาย ปกตํ มตฺติกามยํ.	[ ภาชนะ ] อันบุคคลทำแล้วด้วยดิน ชื่อ มัตติกามยะ [อันบุคคลทำแล้วด้วยดิน].
มตฺติกาย วิกาโร วา มตฺติกามยํ.	อีกอย่างหนึ่ง [ ภาชนะ ] เป็นวิการ แห่งดิน ชื่อ มัตติกามยะ [เป็นวิการแห่งทอง].
อยสา ปกตํ อโยมยํ.	[ ภาชนะ ] อันบุคคลทำแล้ว ด้วยเหล็ก ชื่อ อโยมยะ [อันบุคคลทำแล้วด้วยเหล็ก].
อยโส วา วิกาโร อโยมยํ.	อีกอย่างหนึ่ง [ ภาชนะ ] เป็นวิการ แห่งเหล็ก ชื่อ อโยมยะ [เป็นวิการแห่งเหล็ก].

ปูรณตัทธิต

ในปูรณตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ติย, ถ, ฐ, ม, อี,

ศัพท์ทีลง ติย ปัจจัย คือ
ทฺวินฺนํ ปูรโณ ทุติโย.	[ ชน ] เป็น ที่เต็ม แห่งชน ท. ๒ ชื่อว่าที่ ๒ [ แปลตามอย่างวิเคราะห์ก็ได้ ].
ติณฺณํ ปูรโณ ตติโย.	[ ชน ] เป็นที่เต็ม แห่งชน ท. ๓ ชื่อว่าที่ ๓.

ศัพท์ที่ลง ถ ปัจจัย คือ
จตุนฺนํ ปูรโณ จตุตฺโถ.	[ ชน ] เป็น ที่เต็ม แห่งชน ท. ๔ ชื่อว่าที่ ๔.

ศัพท์ที่ลง ฐ ปัจจัย คือ
ฉนฺนํ ปูรโณ ฉฏฺโฐ.	[ ชน ] เป็นที่เต็ม แห่งชน ท. ๖ ชื่อว่าที่ ๖.

ศัพท์ที่ลง ม ปัจจัย อย่างนี้
ปญฺจนฺนํ ปูรโณ ปญฺจโม.	[ ชน ] เป็นที่เต็ม แห่งชน ท. ๕ ชื่อว่าที่ ๕.
สตฺตนฺนํ ปูรโณ สตฺตโม.	[ ชน ] เป็นที่เต็ม แห่งชน ท. ๗ ชื่อว่าที่ ๗ เป็นตัวอย่าง.

ในอิตถีลิงค์ ตั้งแต่ เอกาทส เป็นต้น ถึง อฏฺฐารส ลง อี ปัจจัย อย่างนี้เป็นตัวอย่าง.

ศัพท์ที่ลง อี ปัจจัย อย่างนี้	[เอกาทส ถึง อฏฺฐารส]
เอกาทสนฺนํ ปูรณี เอกาทสี.	[ อิตฺถี หญิง ] เป็นที่เต็ม แห่งหญิง ท. ๑๑ ชื่อว่าที่ ๑๑.
ทฺวาทสนฺนํ ปูรณี ทฺวาทสี.	[ หญิง ] เป็นที่เต็ม แห่งหญิง ท. ๑๒ ชื่อว่า ๑๒.

อฑฺฒ ศัพท์


อฑฺเฒน ทุติโย ทิวฑฺโฒ.	ทิยฑฺโฒ ที่ ๒ ทั้งกึ่ง ชื่อ ทิวัฑฒะ และ ทิยัฑฒะ [ แปลเหมือนวิเคราะห์ ถือเอาความว่าหนึ่งกับครึ่ง ].
อฑฺเฒน ตติโย อฑฺฒติโย.	อฑฺฒเตยฺโย ที่ ๓ ทั้งกึ่ง ชื่อ อัฑฒติยะ และ อัฑฒเตยยะ [ ๒ กับครึ่ง ].
อฑฺเฒน จตุตฺโถ อฑฺฒุฑฺโฒ.	[ ๓ กับครึ่ง ].

สังขยาตัทธิต

ในสังขยาตัทธิตลง ก ปัจจัย อย่างนี้


เทฺว ปริมาณานิ อสฺสาติ ทฺวิกํ.	ปริมาณ ท. [ เครื่องกำหนดนับ ] ของวัตถุนั้น ๒ เหตุนั้น [ วัตถุนั้น ] ชื่อว่ามีปริมาณ ๒.
ตีณิ ปริมาณานิ อสฺสาติ ติกํ.	ปริมาณ ท. ของวัตถุนั้น ๓ เหตุนั้น [ วัตถุนั้น ] ชื่อว่ามีปริมาณ ๓.

วิภาคตัทธิต

ในวิภาคตัทธิต มีปัจจัย ๒ ตัว คือ ธา, โส.

ศัพท์ที่ลง ธา ปัจจัย อย่างนี้
เอเกน วิภาเคน เอกธา.	โดยส่วนเดียว ชื่อ เอกธา.
ทฺวีหิ วิภาเคหิ ทฺวิธา.	โดยส่วน ท. ๒ ชื่อ ทฺวิธา.

ศัพท์ที่ลง โส ปัจจัย อย่างนี้
ปเทน วิภาเคน ปทโส.	โดยความจำแนก โดยบท ชื่อ ปทโส.
สุตฺเตน วิภาเคน สุตฺตโส.	โดยความจำแนก โดยสูตร ชื่อ สุตฺตโส.