คณะฉันท์

คณะฉันท์

ฉันท์วรรณพฤติ ซึ่งกำหนดให้ศึกษาในชั้นประโยค ป.ธ.๘ นั้น แต่ละชนิดกำหนดด้วยอักขระหรือคำ โดยท่านรวมอักขระลงเป็นกลุ่มอักขระหรือกลุ่มคำ เรียกว่า “คณะ” คณะฉันท์แต่ละคณะมี ๓ อักขระหรือ ๓ คำ เท่ากันทั้งหมด แต่ละคณะจะมีอักขระไม่ซ้ำกับคณะอื่นทั้ง ๓ อักขระ คือ จะมี ครุ ล้วนบ้าง มี ลหุ ล้วนบ้าง ปนกันบ้าง สับหน้าสับหลังกันบ้าง เมื่อรวมแล้วได้ ๘ คณะคือ

มะ คณะ	นะ คณะ
สะ คณะ	ชะ คณะ
ตะ คณะ	ภะ คณะ
ระ คณะ	ยะ คณะ

มีคาถาแสดงตำแหน่งของครุลหุของแต่ละคณะดังนี้

สพฺพคฺลา มฺนาทิคลหู	ภฺยา มชฺฌนฺตครู ชสา
มชฺณนฺตลา รเตเตฏฺฐ	คณา โค ครุ โล ลหุ ฯ

คณะ ๘ คณะนี้ คือ มะ คณะ เป็นครุล้วน นะ คณะ เป็นลหุล้วน, ภะ คณะ มีครุอยู่ต้น ยะ คณะ มีลหุอยู่ต้น, ชะ คณะ มีครุอยู่กลาง สะ คณะ มีครุอยู่ท้าย, ระ คณะ มีลหุอยู่กลาง ตะ คณะ มีลหุอยู่ท้าย, ค ก็คือ ครุ ล ก็ ลหุ.

มีคำแปลเป็นคำโคลงดังนี้

มะ นะ ครุ อุ ล้วน	เรียงกัน
ภะ ยะ ครุ อุ สรร	เสกหน้า
ชะ ระ ครุ อุ พัน	เนาท่าม-กลางหนา
สะ ตะ ครุ อุ อ้า	ว่าไว้หนหลัง ฯ

ในการเขียนสัญลักษณ์ของครุลหุ ท่านใช้เลขแทนบ้าง คือ เลข ๑ แทนลหุ เลข ๒ แทนครุ ใช้เครื่องหมาย ( ั) แทนครุ ใช้ ( ุ) แทนลหุบ้าง ในที่นี้จักใช้ ( ั) กับ ( ุ) แทน เพื่อความเข้าใจ พึงจำลักษณะของครุ ลหุ ในแต่ละคณะดังนี้ก่อน

สพฺพญฺญู - โม	สุมุนิ - โน	สุคโต - โส	มุนินฺท - โช
มาราชิ - โต	มารชิ - โภ	นายโก - โร	มเหสี - โย ฯ

สัญลักษณ์

มะ = สพฺพญฺญู	ั  ั  ั	๒​  ๒​  ๒	ยาว ยาว ยาว
นะ = สุมุนิ	ุ  ุ  ุ	๑  ๑  ๑	สั้น สั้น สั้น
สะ = สุคโต	ุ  ุ  ั	๑  ๑  ๒	สั้น สั้น ยาว
ชะ = มุนินฺท	ุ  ั  ุ	๑  ๒  ๑	สั้น ยาว สั้น
ตะ = มาราชิ	ั  ั  ุ	๒  ๒  ๑	ยาว ยาว สั้น
ภะ = มารชิ	ั  ุ  ุ	๒  ๑  ๑	ยาว สั้น สั้น
ระ = นายโก	ั  ุ  ั	๒  ๑  ๒	ยาว สั้น ยาว
ยะ = มเหสี	ุ  ั  ั	๑  ๒  ๒	สั้น ยาว ยาว

ในเบื้องต้นนักศึกษาพึงจำคณะฉันท์เหล่านี้ให้แม่นยำ  โดยจำว่าแต่ละคณะมีครุมีลหุอยู่ตรงไหนของคณะ อยู่ต้น อยู่ท้าย อย่างไร ทั้งนี้ เพื่อเป็นอุปการะในการแต่งฉันท์ระยะแรก ซึ่งยังจำผังของฉันท์ไม่แม่นยำ ทั้งจะช่วยให้นึกออกว่า ตรงไหน ตอนใดของฉันท์ชนิดนั้นๆ ท่านห้ามใช้คณะฉันท์อะไร  ให้ใช้คณะฉันท์อะไร เมื่อแต่งชำนาญดีแล้วรู้และจำผังของฉันท์แต่ละชนิดได้ดีแล้วว่า ฉันท์ชนิดนี้จะต้องวางครุวางลหุไว้ตรงไหน การจำคณะฉันท์เหล่านี้ก็ไม่จำเป็นนัก.